‘Çalınan Dikkat’ Çalınan Gelecek

Eskiden ya da bir zamanlar demeyi de sevmem ama bir zamanlar saatlerce kitap okuyabilirdik. Bir makalenin başına oturduğumuzda dikkatimizi uzun süre koruyabilir, tek bir konu üzerine derinlemesine düşünebilirdik. Bugün ise çoğumuz birkaç sayfa okuduktan sonra elimizin farkında olmadan telefona uzandığını görüyoruz. Bir bildirim sesi, ekranda beliren kısa bir mesaj ya da sosyal medyada kaydırılan birkaç saniyelik görüntü, zihnimizin yönünü kolaylıkla değiştirebiliyor.

Bu durum çoğu zaman bireysel bir zayıflık olarak yorumlanıyor. "Eskisi kadar odaklanamıyorum.", "İrademi kaybettim." ya da "Teknolojiye fazla bağımlı oldum." gibi ifadeler günlük hayatın sıradan cümleleri hâline geldi. Oysa gazeteci ve yazar Johann Hari, ‘Çalınan Dikkat’ adlı eserinde bambaşka bir soru soruyor: Gerçekten dikkatimizi biz mi kaybettik, yoksa dikkatimiz bizden sistematik biçimde mi çalındı?

Hari'ye göre dikkat krizini yalnızca akıllı telefonlara ya da bireysel irade eksikliğine indirgemek yanılgıdır. Sürekli uyarana maruz kalan yaşam biçimi, dijital platformların kullanıcıların ekranda daha uzun süre kalmasını hedefleyen tasarımları, algoritmalar, kronik stres, uyku yoksunluğu, bilgi bombardımanı ve hız kültürü; insan zihninin derin düşünme kapasitesini her geçen gün biraz daha aşındırmaktadır. Sorun yalnızca dikkatimizin dağılması değil, dikkatimizin ekonomik bir değere dönüştürülmüş olmasıdır. Bugün teknoloji şirketlerinin en değerli rekabet alanlarından biri, insanın dikkatidir. Çünkü dikkat, dijital çağın en kıymetli sermayesidir.

Bu noktada eğitim dünyasının kendisine önemli bir soru sorması gerekiyor: Dikkatini koruyamayan bireyler yetiştirerek nasıl derin öğrenme sağlayabiliriz?

Bugün okullarda en sık dile getirilen sorunlardan biri öğrencilerin dikkat sürelerinin giderek kısalmasıdır. Öğretmenler ders anlatırken öğrencilerin kolayca dikkatlerinin dağıldığını ifade ediyor. Aynı öğrenciler ise uzun metinleri okumakta, bir problemi sabırla çözmekte veya uzun süre tek bir konu üzerinde çalışmakta zorlandıklarını söylüyor. Fakat belki de bu tabloyu yalnızca öğrencilerin sorumluluğu olarak görmek doğru değildir. Çünkü aynı dikkat krizi öğretmenleri, yöneticileri, akademisyenleri ve velileri de etkiliyor.

Eğitim yönetimi literatürü uzun yıllardır okul iklimi, örgütsel sağlık, liderlik ve öğrenen örgütler gibi kavramlar üzerinde durmaktadır. Ancak dijital çağ, bunlara yeni bir kavram daha eklemeyi zorunlu kılıyor: dikkat ekolojisi. Okullar yalnızca bilgi aktaran kurumlar değil, aynı zamanda dikkatin korunabildiği güvenli öğrenme ortamları olmak zorundadır. Çünkü öğrenme, dikkatin olmadığı yerde gerçekleşemez.

Belki de geleceğin başarılı okul yöneticileri; yalnızca teknolojiyi okullarına taşıyan değil, aynı zamanda teknolojinin dikkat üzerindeki etkilerini yönetebilen liderler olacaktır. Ders programlarını planlarken, öğretmenlerin iş yükünü düzenlerken, öğrencilerin ekran kullanım alışkanlıklarını değerlendirirken ve okul kültürünü oluştururken dikkatin korunmasını temel bir eğitim politikası olarak ele almak zorunda kalacaklardır.

Burada teknolojiye karşı romantik bir tavır geliştirmek de doğru değildir. Sorun teknoloji değildir; teknolojinin insanın dikkatini sürekli tüketen biçimde tasarlanmasıdır. Eğitim kurumlarının görevi öğrencileri teknolojiden uzaklaştırmak değil, teknolojiyle sağlıklı ilişki kurabilen bireyler yetiştirmektir. Bunun yolu ise dijital okuryazarlık kadar dikkat okuryazarlığını da eğitim sisteminin önemli bir bileşeni hâline getirmekten geçmektedir. Çünkü eğitim, yalnızca müfredatı tamamlamak değildir; insanın düşünme kapasitesini koruyabilme sanatıdır.

Belki de bugün eğitim yöneticilerinin, öğretmenlerin ve velilerin birlikte sorması gereken soru şudur: Çocuklarımızın dikkatini sürekli ölçüyor muyuz, yoksa onu koruyacak ortamları gerçekten oluşturabiliyor muyuz?

Çünkü dikkatini kaybeden bir insan yalnızca ders başarısını değil; düşünme, üretme, hayal kurma ve anlamlandırma becerisini de yavaş yavaş kaybetmeye başlar. Oysa eğitimin en temel amacı, bilgiyi ezberleyen bireyler değil; dikkatini yöneten, düşünebilen ve sorgulayabilen insanlar yetiştirmektir. Belki de geleceği inşa edecek en önemli eğitim yatırımı, yeni teknolojiler değil; insanın en kıymetli hazinesi olan dikkatini yeniden koruyabilmesini sağlayacak okul kültürlerini oluşturabilmektir.

Dikkatimizi geri verin!