TÜRKİYE NEDEN DÜŞÜNMEYİ BIRAKIYOR?

TÜRKİYE’DE KİTAP OKUNMA ORANI DÜŞMESİNİN NEDENLERİ VE ÇÖZÜM YOLLARI

Yusuf COŞAR

Akşamın alacakaranlığında, kalabalık bir metro vagonunda herkes aynı yöne bakıyordu: Avuçlarının içine.

Bir çocuk, annesinin dizinin dibinde telefondan akan görüntülere hapsolmuş; karşısında takım elbiseli bir adam, parmağını hiç durmadan ekran boyunca aşağı kaydırıyordu. Yan tarafta genç bir kız, kulaklıklarıyla dış dünyaya adeta bir duvar örmüştü. Yaşlı bir adam ise camdan dışarıyı izliyor ama vagonun içindeki o görünmez, kolektif yalnızlığın içinde kayboluyordu. Bu manzarada garip olan şuydu: Vagon insanla doluydu ancak "düşünce" orada değil gibiydi. Kimse konuşmuyor, kimse okumuyor, kimse o anı gerçekten yaşamıyordu.

Bir zamanlar otobüslerde roman taşıyan, sayfaların arasına kurutulmuş çiçekler bırakan bir nesil vardı. Altını çizdiği cümleleri yıllarca zihninde gezdiren, kütüphane sessizliğinde kendi iç sesini bulan o insanlar, yerini saniyelik videolar arasında dikkatini kaybeden bir kalabalığa bıraktı. Bir kitabın ilk sayfasında yorulan zihinler, saatlerce ekran kaydırırken şaşırtıcı bir direnç gösteriyor. Bu durum, çağımızın en büyük krizinin cehalet değil, "dikkat kaybı" olduğunu kanıtlıyor. Zira dikkatini yönetemeyen bir toplum, zamanla muhakeme yeteneğini de yitirir.

“Bir toplum önce kelimelerini kaybeder, sonra düşünmeyi. En sonunda ise birbirini anlamayı…”

Türkiye’de kitap okuma oranlarının düşmesi sadece kültürel bir zayıflık değil; empati eksikliği, sorgulama alışkanlığının yitimi ve zihinsel yalnızlığın artmasıdır. Dana Suskind, “Otuz Milyon Kelime” adlı eserinde, çocukların erken yaşta duyduğu kelime miktarının zihinsel inşayı nasıl şekillendirdiğini anlatır. Kelime dünyası zenginleşen bir çocuk, sadece daha iyi konuşmakla kalmaz; daha güçlü düşünür ve dünyayı daha iyi kavrar. Çünkü insan, dünyayı ancak bildiği kelimeler kadar anlayabilir. Kelime azaldığında düşünce daralır, düşünce daraldığında ise toplum yüzeyselleşir.

Selçuk Şirin’in “Yetişin Çocuklar” ve “Bir Türkiye Hayali” kitaplarında vurguladığı gibi, Türkiye’nin en büyük meselesi nitelikli zihinsel gelişim eksikliğidir. Bugün birçok çocuk ekranlarla büyüyor ama kelimelerle, masallarla, hikâyelerle büyümüyor. Bu durum, uzun cümlelere tahammül edemeyen, bir paragraf okumadan sıkılan ama saatlerce anlamsız içerik tüketebilen nesiller doğuruyor. Kitap okumayan çocuk sadece bilgi kaybetmez; hayallerini ve düşünme yetisini de kaybeder.

Güncel veriler bu dönüşümü acı bir şekilde doğrulamaktadır. 2024 yılı verilerine göre Türkiye’de 15 yaş ve üzeri nüfusun yaklaşık %73’ü hiç kitap okumazken, internet kullanım oranı %88,8’e ulaşmıştır. Bu tablo, insanların bilgiye hiç olmadığı kadar yakın, ancak derinleşmeye hiç olmadığı kadar uzak olduğunu gösteriyor. Ekran insana hız ve yüzeysellik verirken, kitap derinlik ve "durma" yetisi kazandırır. Oysa modern dünya artık duran insan istemiyor. Düşünen insan sorgular, sorgulayan insan rahatsız olur ve rahatsız olan insan değiştirmek ister.

Belki de bu yüzden insanlar artık düşünmekten kaçıyor. Çünkü düşünmek, insanı kendiyle ve gerçeklerle yüzleştirir. Bir roman bazen yıllardır susturulan bir yarayı konuşturur; bir şiir içteki yalnızlığı aynalar. Ekranlar ise bu yüzleşme fırsatını vermez, sadece oyalanma sunar.

Sorunun bir diğer boyutu ise eğitim sistemimizdeki "araçsallaştırma" hatasıdır. Çocuklara kitapların dünyayı büyüten bir keşif alanı olduğu değil, sınav kazandıran bir zorunluluk olduğu öğretildi. Merak duygusunun yerini stres aldı. Selçuk Şirin’in de belirttiği gibi: Bir ülkenin geleceğini sınav sonuçları değil, çocuklarına sunduğu "düşünme iklimi" belirler. Evlerde kitaplıkların yerini dev ekranların alması ve ailelerin çocuklarına "oku" derken ellerindeki telefondan başlarını kaldırmaması, bu iklimin kurumasına neden olmaktadır.

Çözüm, sadece daha fazla kitap basmakta değil; yeniden düşünmeyi sevdirebilmektedir. Ailelerin birlikte okuma saatleri oluşturduğu, okulların ezber yerine merakı ödüllendirdiği ve kütüphanelerin yaşayan alanlara dönüştüğü bütüncül bir kültürel dönüşüm şarttır.

Unutulmamalıdır ki; bir toplumun geleceği, çocuklarının elinde tuttuğu ekranlarla değil, açtığı kitap sayfalarıyla şekillenir. Kitaplarını kaybeden bir toplum, bir süre sonra düşüncelerini, en sonunda ise birbirini anlama yetisini kaybeder. Ve bir toplum birbirini anlamayı unuttuğunda, çöküş sessizce başlamış demektir.

Yorumlar (0)