Yapay zekâ (YZ), makine öğrenimi, veri madenciliği, doğal dil işleme ve sinir ağları gibi teknolojileri kapsayan bir kavramdır ve bilişsel süreçleri gerçekleştirebilen insan benzeri sistemler geliştirmeyi amaçlar (Russell & Norvig, 2021). YZ’nin kökeni, Alan Turing’in 1950’li yıllarda ortaya koyduğu ve makinelerin düşünebilme yeteneğini tartıştığı öncü çalışmalarına dayanmaktadır (Turing, 1950). Günümüzde ise yapay zekâ, birçok sektörü hızla dönüştüren stratejik bir güç hâline gelmiştir. Küresel ölçekte yapılan öngörülere göre yapay zekânın 2030 yılına kadar dünya ekonomisine yaklaşık 15,7 trilyon ABD doları katkı sağlaması ve iş gücü yapısında köklü dönüşümlere yol açması beklenmektedir (PwC, 2017). Bu bağlamda, yapay zekânın eğitim dâhil olmak üzere sağlık, finans, sanayi ve kamu hizmetleri gibi pek çok alanda etkili olduğu vurgulanmaktadır (OECD, 2019).

Yapay zekânın üç temel yeteneği bulunmaktadır: veri analizi ve öğrenme, insan benzeri bilişsel süreçleri gerçekleştirme ve duyguları algılayabilme. Zekâ türleri açısından yapay zekâ; yapay dar zekâ (ANI), yapay genel zekâ (AGI) ve yapay süper zekâ (ASI) olarak sınıflandırılmaktadır (Bostrom, 2014). Kullanılan teknolojiler bakımından ise yapay zekâ; makine öğrenmesi, doğal dil işleme ve robotik sistemler temelinde ele alınmaktadır (Goodfellow et al., 2016). İşlevlerine göre sınıflandırıldığında yapay zekâ sistemleri; konuşma sistemleri, biyometrik sistemler, algoritmik sistemler ve robotik sistemler olmak üzere dört ana kategoriye ayrılmaktadır. Bu teknolojiler, hem bireysel hem de toplumsal düzeyde önemli yenilikler ve dönüşümler sunmaktadır (Russell & Norvig, 2021).

YZ’nin Eğitim ve Öğretim Alanına Uygulanması

YZ, eğitimde önemli bir dönüşüm süreci başlatmıştır (Luckin et al., 2016). Eğitim, öğrencilerin bilgi yönetimi ve problem çözme becerilerini geliştirmeye odaklanırken, YZ öğretmenlerle birlikte çalışarak öğrenme süreçlerini destekleyen bir araç olarak kullanılmaktadır (Holmes et al., 2019). Öğrencilerin gelecekte YZ teknolojileriyle yoğun biçimde karşılaşacak olmaları nedeniyle, eğitim kurumlarının bu teknolojileri öğrenme ortamlarına entegre etmesi büyük önem taşımaktadır (OECD, 2021). YZ; bireyselleştirilmiş öğrenme, kendi kendine yönlendirilen öğrenme ve e-öğrenme gibi çağdaş yaklaşımlarla uyumlu olup öğrencilerin akademik performanslarını artırma potansiyeline sahiptir (Zawacki-Richter et al., 2019).

YZ; uzman sistemler, makine öğrenimi, doğal dil işleme ve makine görüşü gibi teknolojiler aracılığıyla eğitimde farklılaştırılmış öğretim olanakları sunmaktadır (Chen ve diğ., 2020). Eğitimde YZ’nin etkisi, öğretmenlerin öğretim yöntemlerini, öğrencilerin öğrenme biçimlerini ve okul yönetim süreçlerini dönüştürmektedir (Selwyn, 2019). Dijital dönüşüm, eğitimde hem fırsatlar hem de zorluklar yaratırken, YZ’nin okul liderliği ve yönetsel karar alma süreçlerinde giderek daha önemli bir rol üstlenmesi beklenmektedir (OECD, 2020).

YZ’nin eğitim ve öğretime fayda sağlaması. YZ’nin eğitim ve öğretim süreçlerine sağladığı başlıca faydalar aşağıda sunulmaktadır:

Kişiselleştirilmiş öğrenme.YZ, öğrencilerin bireysel ihtiyaçlarına, öğrenme hızlarına ve ilgi alanlarına göre öğrenme deneyimlerini kişiselleştirerek daha etkili öğrenme ortamları oluşturur (Luckin et al., 2016).

Etkili geri bildirim.YZ tabanlı sistemler, öğrencilere anında ve sürekli geri bildirim sağlayarak öğrenme süreçlerini hızlandırır ve öğrenme eksikliklerinin erken tespit edilmesine olanak tanır (Holmes et al., 2019).

Operasyonel verimlilik. YZ, okul yönetimi ve öğretim süreçlerinde verimliliği artırarak öğretmenlerin idari iş yükünü azaltır ve kaynakların daha etkili kullanılmasını sağlar (OECD, 2020).

Erişim ve fırsat eşitliği.YZ, farklı sosyal ve ekonomik geçmişlere sahip öğrencilere daha eşit öğrenme fırsatları sunarak kapsayıcı eğitim ortamlarının geliştirilmesine katkı sağlar (UNESCO, 2021).

Akademik veri analizi. YZ, notlar, devamlılık, sınav sonuçları ve öğretmen geri bildirimlerini analiz ederek öğrenci öğrenme örüntülerini belirler ve eğitimcilere veriye dayalı karar alma imkânı sunar (Zawacki-Richter ve diğ., 2019).

Finansal yönetim. YZ destekli sistemler, okul bütçelerinin verimli kullanımını sağlar, mali düzensizlikleri tespit eder ve şeffaf bir finansal yönetimi destekler (OECD, 2020).

Okul programı optimizasyonu. YZ, öğretmen tercihleri, derslik uygunluğu ve öğrenci ihtiyaçlarını dikkate alarak ders programlarını otomatik olarak optimize eder (Chen ve diğ., 2020).

Velilerle iletişim. YZ destekli sohbet botları ve dijital iletişim araçları, velilere öğrencilerin akademik gelişimleri hakkında düzenli bilgi sunar ve okul–veli iletişimini güçlendirir (Selwyn, 2019).

Sonuç olarak, YZ’nin eğitimdeki etkileri okul yönetimi ve liderliğini dönüştürmekte; bu dönüşüm öğretmenler, öğrenciler ve diğer paydaşlar için hem fırsatlar hem de zorluklar ortaya koymaktadır (OECD, 2021). YZ, eğitimde giderek daha önemli bir güç hâline gelmekte ve gelecekte okul liderliği açısından kritik bir rol üstlenmesi beklenmektedir.

YZ’nin Eğitim ve Öğretimde Kullanılması Araçları

Öğretmenlere öğretim ve öğrenmenin farklı yönlerinde yardımcı olabilecek birçok YZ aracı bulunmaktadır. Özellikle de öğretmenlere faydalı olabilecek popüler araçlardan bazıları aşağıda sıralanmıştır (Agrain, 2024):

İçerik oluşturma. ClassPoint YZ ve Quillbot gibi araçlar, dersler için sorular, sınavlar, slaytlar ve diğer materyalleri hazırlamaya yardımcı olabilektedir. ClassPoint YZ, Bloom Taksonomisi seviyelerine dayalı olarak herhangi bir PowerPoint slayıtından sorular oluşturabilir durumdadır. Quillbot ise herhangi bir metni yeniden yazmaya, özetlemeye ve dil bilgisi ve intihal kontrolü yapmaya yardımcı olabilmektedir.

Değerlendirme ve geri bildirim. Gradescope ve Formative YZ gibi araçlar, ödevleri, sınavları ve projeleri daha hızlı ve daha doğru bir şekilde değerlendirmeye yardımcı olabilmektedir. Gradescope, soruları gruplandırabilir, puanlayabilir, geri bildirim sağlayabilir ve verileri analiz edebilir durumdadır. Formative YZ ise gerçek zamanlı geri bildirim verebilir, değerlendirmeler oluşturabilir ve öğrenci gelişimini izleyebilir haldedir.

Etkileşimli öğrenme. Fetchy ve MathGPTPro gibi araçlar, öğrenciler için ilgi çekici ve etkileşimli dersler oluşturmaya yardımcı olabilmektedir. Fetchy, dil sanatı etkinlikleri, tarih perspektifleri, matematik veya fen deneyleri ve daha fazlasını oluşturabilir. MathGPTPro ise matematik problemlerini anında çözümler ve açıklamalarla yardımcı olabilir durumdadır.

Görülen o ki YZ Çağında öğretmenlerin mesleğe geleneksel hazırlığı yeterli olmamakta onların YZ araçları konusunda hiç değilse belli bir düzeyde YZ okuryazarlığı eğitimi almaları gerekmektedir.

YZ’nin Eğitim Yönetimine Uygulanması

YZ’nin eğitim yönetimine uygulanması, her şeyden önce bir liderlik sorunu olarak ele alınmaktadır (Selwyn, 2019; OECD, 2021). Bu liderlik çoğu zaman okul müdürlerinden beklenmekle birlikte, merkezi yönetim yapısına sahip ülkelerde okul düzeyinde karar alma yetkilerinin sınırlı olması nedeniyle, YZ entegrasyonunun etkili biçimde gerçekleştirilebilmesi için Bakanlık ve ulusal düzeyde liderlik gerekmektedir (UNESCO, 2021). Bu bağlamda YZ’nin eğitim yönetiminde kullanımı, eğitimde ve yönetimde verimliliği ve eşitliği artırmayı amaçlayan stratejik bir politika alanı olarak öne çıkmaktadır (OECD, 2020).

Eğitimde YZ’nin etkili entegrasyonu için önerilen politika ve stratejiler, YZ’nin potansiyelinden tam anlamıyla yararlanabilmek adına izlenmesi gereken temel adımlara yönelik bir yol haritası sunmaktadır (Zawacki-Richter ve diğ., 2019). Bu süreçte eğitim liderleri ve politika yapıcılarının dönüşümü bilinçli ve sorumlu biçimde yönetmeleri kritik önem taşımaktadır (Holmes ve diğ., 2019).

YZ’nin Okul Yönetimine Uygulanması Politika ve İlkeleri

YZ’nin eğitim sistemine entegrasyonu için oluşturulması gereken temel politika ilkeleri aşağıda sunulmaktadır:

YZ odaklı görev güçlerinin oluşturulması. Eğitimde YZ’nin etkili biçimde kullanılabilmesi için eğitimciler, yöneticiler, teknoloji uzmanları ve etik kurullardan oluşan multidisipliner görev güçleri kurulmalıdır. Bu yapılar, YZ uygulamalarının eğitim hedefleriyle uyumlu olmasını sağlamada kritik rol oynar (OECD, 2021).

YZ okuryazarlığının teşvik edilmesi. Öğrencilere YZ’nin temel kavramları, uygulama alanları, [Buraya yazın] [Buraya yazın] [Buraya yazın]sınırlılıkları ve etik sonuçları hakkında eğitim verilmelidir. YZ okuryazarlığı, öğrencilerin bu teknolojilerle bilinçli ve eleştirel biçimde etkileşime girmelerini sağlar (UNESCO, 2021).

Sorumlu YZ kılavuzlarının oluşturulması. Eğitimde YZ’nin güvenli ve etik kullanımını sağlamak amacıyla öğrenci gizliliği, veri güvenliği ve şeffaflık ilkelerini içeren açık yönergeler geliştirilmelidir (Floridi ve diğ., 2018; Selwyn, 2019; Holmes ve diğ., 2019).

Mesleki gelişim desteği. Öğretmenler ve okul yöneticileri, YZ’nin öğretim ve yönetim süreçlerine entegrasyonu konusunda sürekli mesleki gelişim programlarıyla desteklenmelidir. Bu programlar, YZ’nin pedagojik sınırları ve etik boyutları konusunda farkındalık oluşturmalıdır (Holmes ve diğ., 2019).

YZ araştırma ve geliştirme çalışmaları. Eğitimde YZ uygulamalarının niteliğini artırmak amacıyla araştırma ve geliştirme faaliyetlerine yatırım yapılmalı ve kanıta dayalı uygulamalar teşvik edilmelidir (Zawacki-Richter ve diğ., 2019).

Anahtar politika yaklaşımları. Eğitimde YZ’nin faydalarını en üst düzeye çıkarmak ve risklerini azaltmak için politika yapıcılar ve eğitim liderlerinin aşağıdaki temel yaklaşımları benimsemesi önerilmektedir (OECD, 2020; OECD, 2021; Floridi ve diğ., 2018:

Liderliği teşvik edin. YZ entegrasyonunu yönlendirecek, eğitimcileri, öğrencileri ve politika yapıcıları kapsayan liderlik yapıları oluşturulmalıdır.

YZ okuryazarlığını yaygınlaştırın. Müfredatlara YZ’nin temel kavramları dahil edilerek öğrencilerin bu teknolojilerin bilinçli kullanıcıları ve üreticileri olmaları sağlanmalıdır.

Rehberlik sağlayın. YZ’nin etik, güvenli ve sorumlu kullanımına ilişkin açık rehberler geliştirilerek eğitim kurumlarında veri gizliliği ve öğrenci hakları korunmalıdır.

Kapasiteleri geliştirin. Eğitimcilerin YZ’yi öğretim, öğrenme ve okul yönetiminde etkin biçimde kullanabilmeleri için mesleki kapasite geliştirme çalışmaları yürütülmelidir.

Yeniliği destekleyin. Pedagojiyi ve eğitim yönetimini geliştirecek yenilikçi YZ araştırmalarına yatırım yapılmalı ve pilot uygulamalar teşvik edilmelidir.

Sonuç olarak, YZ’nin okul yönetimine uygulanması eğitim sistemini dönüştürme potansiyeline sahip önemli bir yenilik olarak değerlendirilmektedir (Selwyn, 2019). YZ destekli okul yönetim sistemleri, idari süreçleri otomatikleştirerek öğretmenlerin ve yöneticilerin pedagojik liderliğe daha fazla odaklanmasına olanak tanımakta; böylece daha verimli ve etkili bir eğitim yönetimi modeli ortaya çıkmaktadır (OECD, 2020).

YZ'nin Okula Getirilmesi

YZ’nin okula getirilmesi için YZ politikasına dayalı bir “YZ Okular Çerçevesi” gibi bir çerçeve geliştirilmesi önemlidir. Bu çerçeve, YZ'nin güvenli ve etkili kullanımını yönlendirecek ve öğretmenlerin, öğrencilerin ve okulların YZ'nin faydalarından yararlanırken olası risklere karşı korunmalarını sağlayacaktır. Ayrıca, YZ'ye yeni başlayan okul müdürleri ve personel için aşamalı bir profesyonel gelişim planı oluşturulmalıdır. Bu plan, YZ’ye temel kurslar ve uzman rehberliğiyle başlanarak, YZ bilgisi seviyesine uygun eğitimlerle devam etmeyi öngörmelidir. Eğitim programlarına YZ kavramlarının entegre edilmesi ve okul liderlerinin açık liderlik yaparak örnek olmaları gerektiği vurgulanmalıdır. Okul liderlerinin YZ okuryazarlığını mesleki gelişimlerinin bir parçası olarak önceliklendirmeleri büyük önem taşımaktadır ( Henebery, 2023).

Bu çerçevede, net yönergeler ve hedeflerin belirlenmesi, pilot programlarla YZ kullanımının etkinliğinin ölçülmesi ve geri bildirimlerin alınması gereklidir. Okullar, başlangıçta YZ kullanımını belirli projelerle sınırlamalı ve politikalarını düzenli olarak gözden geçirmelidir. Dijital okuryazarlık ve eleştirel düşünme becerilerinin YZ kullanımındaki rolü de unutulmamalıdır. Zaman içinde, daha gelişmiş YZ teknolojilerine (bilişsel mimariler, transformer tabanlı modeller vb.) geçiş yapılması beklenmektedir.

Chernov ve Chernova'ya (2019) göre, YZ'nin eğitim yönetimine entegrasyonu üç ana düşünce etrafında şekillenmektedir: (1) YZ'yi karar destek aracı olarak görmek, (2) YZ-insan iş birliğini vurgulamak, (3) YZ'yi tehdit olarak görmek. Okul liderleri, YZ teknolojilerinin fırsat ve zorluklarıyla başa çıkmak zorundadır. Dijital liderlik, okul liderlerinin teknolojiyi öğretim ve öğrenme süreçlerine entegre etmesini beklemektedir. Bu bağlamda, YZ destekli teknolojiler okul liderlerine çeşitli teknik görevlerde yardımcı olabilir ve eğitim süreçlerine daha fazla entegrasyon sağlayabilir.

Görülen o ki YZ'nin eğitimdeki rolü, liderliği daha paylaşımcı ve iş birliğine dayalı bir hale getirebilir. YZ ve büyük veri, eğitim politikası oluşturmayı ve öğrenci performansını daha objektif şekilde değerlendirmeyi mümkün kılmaktadır. Bu, okul liderlerinin eğitimde daha kanıta dayalı yönetim yapmalarına olanak sağlar. Sonuç olarak, geleneksel liderlik uygulamaları YZ çağında yetersiz kalmaktadır. Okul müdürlerinin, okullarının gelişimini sürdürebilmeleri için dijital liderlik kapasitelerini artırarak genişletmeleri gerekmektedir. Dijital liderlik, öğretim yöntemlerini teknolojiyle desteklemeyi ve YZ araçlarını öğretim pratiğini geliştirmek için kullanmayı içerir.

YZ’nin okullara entegre edilmesi için atılabilecek başlıca adımlar. Bu adımlar aşağıda sıralanmaktadır (Holmes ve diğ., 2019; OECD, 2021).

Farkındalık ve eğitim. Yöneticiler ve personel için YZ hakkında eğitimler düzenlenmeli, güncel gelişmeler takip edilmelidir.

Stratejik planlama. Okulun ihtiyaçları belirlenip YZ’nin bu ihtiyaçları nasıl karşılayabileceği net bir şekilde hedeflenmelidir. Aşamalı bir uygulama planı geliştirilmelidir.

Mesleki gelişim. Personel için temel ve ileri düzey YZ eğitimleri sağlanmalı, sürekli öğrenme kültürü teşvik edilmelidir.

Eğitim programına entegrasyon. YZ konuları eğitim müfredatına dahil edilmeli, öğrenciler için proje tabanlı öğrenme fırsatları yaratılmalıdır.

Altyapı kurulumu. Okulun gerekli teknolojik altyapı ve veri yönetim sistemleri sağlanmalıdır.

Destekleyici ortam. Veliler ve okul topluluğu YZ’nin faydaları hakkında bilgilendirilmeli, işbirliği yapılmalıdır.

Sürekli değerlendirme. YZ’nin eğitimdeki etkisi düzenli olarak izlenmeli ve sürekli iyileştirmeler yapılmalıdır.

Etik ve erişim politikaları. YZ kullanımına ilişkin net etik yönergeler belirlenmeli ve tüm öğrencilere eşit erişim sağlanmalıdır.

Ortaklıklar ve işbirlikleri. Teknoloji şirketleri ve diğer eğitim kurumlarıyla işbirlikleri yapılarak en son YZ araçlarına erişim sağlanmalıdır.

Bu adımlar, okul müdürlerinin okullarını YZ’ye hazırlamaları ve eğitim deneyimlerini geliştirmeleri için etkili bir yol haritası sunmaktadır.

YZ Çağında Eğitim Liderlerinin Ana Sorumlulukları

YZ’nin okul yönetimine uygulanması her şeyden önce bir liderlik sorunu olarak ele alınmaktadır (Selwyn, 2019; OECD, 2021). YZ çağında eğitim liderliği, eğitim kurumlarının geleceğe hazırlanmasında ve dijital dönüşüm süreçlerinin yönetilmesinde kritik bir rol üstlenmektedir (UNESCO, 2021). Eğitim sektörü, teknolojinin hızla gelişmesiyle birlikte köklü bir dönüşüm yaşamakta; bu dönüşümde eğitim liderlerinin, öğrencilerin öğrenme deneyimlerini iyileştirmek ve eğitim ortamlarını daha verimli hâle getirmek için teknolojiyi nasıl entegre edeceklerini anlamaları hayati önem taşımaktadır (Holmes ve diğ., 2019). Eğitimde YZ’nin etkisi yalnızca öğretim yöntemlerini değil, aynı zamanda okul yönetimi anlayışlarını ve liderlik rollerini de dönüştürmektedir (Zawacki-Richter ve diğ., 2019). Bu bağlamda eğitim liderlerinin YZ çağındaki temel sorumlulukları aşağıda sunulmaktadır: ( Devam Edecek )