Toplumsal cinsiyet eşitsizliği çoğu zaman ücret, temsil, eğitim ya da hukuki haklar gibi görünür göstergeler üzerinden tartışılır. Oysa eşitsizliğin sürekliliğini sağlayan asıl düzenekler, gündelik hayatın olağan kabul edilen küçük taleplerinde, ilişki içindeki sessiz beklentilerde ve kadınların kendilerini sürekli olarak açıklamak, yatıştırmak, hatırlamak ve telafi etmek zorunda bırakılmalarında işler. Bu çalışma, kadınların müsait olma mecburiyeti, hata yapma hakkının daraltılması, kararlarının toplumsal rıza süzgecinden geçirilmesi, ihtiyaç duymalarının zayıflık sayılması, “hayır”larının pazarlığa açılması, açıklama borcu, kendini savunma yükümlülüğü, iyi niyet borcu, ilişkisel hafıza ve “sorunsuz” olma baskısı etrafında örülen görünmeyen eşitsizlik mekanizmalarını inceler. Temel sav, bu pratiklerin birbirinden bağımsız davranış beklentileri olmadığı; kadınların zamanını, dikkatini, duygularını, bedenini ve sözünü başkalarının kullanımına açık tutan tek bir toplumsal düzenin farklı yüzleri olduğudur. Çalışma, feminist sosyoloji, etkileşimci toplumsal cinsiyet yaklaşımı, duygusal emek literatürü, örgütlerin cinsiyetlendirilmesi, ilişkisel özerklik ve epistemik adaletsizlik tartışmalarını bir araya getirerek eşitsizliğin yalnızca kaynakların bölüşümünde değil, kişinin kendi hayatı üzerindeki tasarruf hakkında da kurulduğunu ileri sürmektedir.

Eşitsizlik Bazen Bir Rica Kadar Küçüktür

Toplumsal cinsiyet eşitsizliğini yalnızca büyük kurumların kararlarında aramak, onun en etkili biçimlerinden birini gözden kaçırır. Eşitsizlik bazen bir işe alınmama kararında, ücret farkında ya da siyasal temsil eksikliğinde açıkça görünür; bazen de “Müsaitsen bunu da halleder misin?”, “Neden böyle yaptığını açıklar mısın?”, “Biraz daha anlayışlı olamaz mısın?” gibi ilk bakışta masum görünen cümlelerde saklanır. Bu cümleler tek başlarına bir baskı sistemi kurmaz. Ancak tekrarlandıklarında, belirli bir cinsiyeti başkalarının ihtiyaçlarına daha hızlı cevap veren, ilişkileri daha dikkatli yöneten, kendi tepkilerini daha fazla denetleyen ve her kararının hesabını daha ayrıntılı veren taraf haline getirir.

Bu nedenle görünmeyen mekanizmaları incelemek, “kadınlar neden daha fazla yük taşıyor?” sorusundan önce şu soruyu sormayı gerektirir: Kimin zamanı ortak, kimin zamanı kişisel kabul ediliyor? Kimin kararı kendiliğinden meşru, kimin kararı açıklama bekliyor? Kimin hatası bir olay, kimin hatası karakter kanıtı sayılıyor? Candace West ve Don Zimmerman’ın toplumsal cinsiyeti gündelik etkileşimlerde sürekli olarak gerçekleştirilen bir pratik olarak ele alan yaklaşımı, bu sorular için güçlü bir başlangıç noktası sunar. Toplumsal cinsiyet yalnız kişinin kimliğiyle değil, başkaları tarafından nasıl okunduğu ve normlara uyumluluğuna göre belirlenir.

Kadının Müsait Olma Mecburiyeti: Erişilebilirliğin Cinsiyetlendirilmesi

Müsaitlik, gündelik dilde zamanı boş olmakla ilgili basit bir durum gibi görünür. Oysa kadınlardan beklenen müsaitlik, yalnızca fiziksel olarak orada bulunmayı değil, duygusal ve zihinsel olarak da hazır olmayı içerir. Bir evin ihtiyaçlarını önceden fark etmek, aile üyelerinin programlarını hatırlamak, arkadaşların krizlerine cevap vermek, işyerinde herkesin iletişim sorununu çözmek ve bir çatışma çıkmadan önce onu sezmek, kadınların çoğu zaman görünmez bir “hazır bulunma” konumuna yerleştirilmesiyle ilgilidir.

Arlie Russell Hochschild’in duygusal emek kavramı, duyguların ve duygusal ifadelerin belirli kurallara göre yönetilmesinin bir emek biçimi olduğunu gösterir. Amy Wharton’ın literatür değerlendirmesi de bu emeğin yalnızca hizmet sektöründe değil, iş ilişkilerinin ve gündelik etkileşimlerin örgütlenmesinde de belirleyici olduğunu vurgular.Kadının müsaitliği bu çerçevede bir kişilik özelliği değil, sosyal olarak talep edilen bir hizmet haline gelir. “O zaten ilgilenir”, “O daha iyi organize eder”, “O anlayışlıdır” denildiğinde, kadınların görünmeyen emeği doğal yatkınlık gibi sunulur.

Müsaitlik normunun en önemli sonucu, kadınların zamanının başkaları tarafından daha kolay talep edilebilir hale gelmesidir. Erkeklerin dinlenme zamanı çoğunlukla kişisel bir alan olarak kabul edilirken, kadınların dinlenmesi çevredeki ihtiyaçlar karşılandıktan sonra kalan bir aralık olarak görülür. Bu yüzden kadınların “hayır” demesi, yalnızca bir talebi reddetmek değildir; kendilerinden beklenen erişilebilirlik rejimini kesintiye uğratmaktır.

Hata Yapma Hakkı: Bir Hatanın Ne Zaman “Kadınlık Meselesi”ne Dönüştüğü

Her insan hata yapar; fakat herkesin hatası aynı biçimde yorumlanmaz. Erkeklerin tekil hataları çoğu zaman koşullar, yoğunluk, yanlış bilgi ya da kötü yönetimle açıklanabilirken, kadınların hataları daha kolay biçimde kişiliklerine bağlanır. Kadının dikkatsizliği “kadınlar zaten ayrıntıyı kaçırır” biçiminde genellenebilir; kararsızlığı yetersizlik, öfkesi ise duygusal dengesizlik olarak okunabilir. Böylece tekil bir eylem, cinsiyet kategorisinin sözde kanıtına dönüşür.

West ve Zimmerman’ın yaklaşımında toplumsal cinsiyet, kişilerin davranışlarını normatif beklentiler karşısında sürekli olarak açıklamak zorunda bırakıldığı bir hesap verebilirlik düzenidir. Kadın, yalnızca ne yaptığından değil, kadın olarak nasıl davranması gerektiğine ilişkin beklentiyi karşılayıp karşılamadığından da sorumlu tutulur. Bu nedenle kadınların hata yapma hakkı, salt psikolojik bir rahatlık meselesi değildir; toplumsal üyeliğin eşit koşullarda sürdürülebilmesiyle ilgilidir.

Örgütlerde bu mekanizma daha açık görülür. Joan Acker, örgütlerin tarafsız yapılar olmadığını; iş tanımlarının, kariyer yollarının, hiyerarşilerin ve ideal çalışan imgelerinin belirli cinsiyet varsayımlarına dayandığını ileri sürer. Kadından hem sürekli erişilebilir olması hem de hiçbir bakım ve ilişki yükü taşımıyormuş gibi “ideal çalışan” performansı göstermesi beklenir. Bu çelişkili beklenti, bir hata olduğunda kadının aleyhine çalışır: Kadın hata yaparsa yeterince titiz olmadığı, sınır koyarsa ekip oyuncusu olmadığı, iddialı davranırsa işbirliğine kapalı olduğu söylenebilir.

Laurie Rudman ve Julie Phelan’ın geri tepme etkileri üzerine çalışmaları, toplumsal cinsiyet kalıplarını bozan kadınların yetkin bulunsalar bile beğenilirlik ve ilişkisellik açısından cezalandırılabildiğini gösterir. Julie Phelan, Corinne Moss-Racusin ve Rudman da kadınların yetkinlik sergilediklerinde değerlendirme ölçütlerinin değişebildiğini ortaya koyar. Bu çifte bağ, kadına hata yapma özgürlüğü bırakmaz; çünkü kadın hem mükemmel olmalı hem de mükemmelliğini başkalarını rahatsız etmeyecek biçimde göstermelidir.

Karar Kimin? Özerklik Görünümü Altında Toplumsal Rıza Mekanizmaları

Modern toplumlarda kadınların kararlarına biçimsel olarak sahip olduğu kabul edilir. Kadın istediği işi seçebilir, ilişkiye başlayabilir ya da bitirebilir, çocuk sahibi olup olmayacağına karar verebilir. Ancak biçimsel hak ile kararın toplumsal olarak tanınması aynı şey değildir. Bir kadının kararı, çoğu zaman “ailesi ne düşünüyor?”, “eşine danıştı mı?”, “böyle yaparak kimi üzecek?” sorularının süzgecinden geçirilir. Burada karar kadının ağzından çıksa bile, kararın meşru sayılması için çevrenin rızası aranır.

Feminist özerklik kuramları, özerkliği toplumdan kopuk, kendi kendine yeten ve ilişkilerden bağımsız bir bireyin niteliği olarak düşünmenin sorunlarını ortaya koymuştur. İlişkisel özerklik, insanların sosyal bağlar içinde yaşadığını kabul eder; fakat bu kabul, kadınların her kararını başkalarının ihtiyaçlarına tabi kılmak anlamına gelmez. Tersine, kişinin ilişkileri içinde karar verebilmesi için eşit söz hakkına, ekonomik ve duygusal kaynaklara, şiddetten uzaklığa ve itiraz edebilme kapasitesine sahip olması gerekir.

Özerklik görünümü altındaki rıza mekanizması, kadının seçimlerini gönüllü gösterirken seçeneklerin toplumsal olarak daraltılmasını sağlar. Bir kadın sürekli “iyi eş”, “iyi anne”, “iyi evlat” olma ölçütleriyle değerlendiriliyorsa, kendi ihtiyacını seçtiğinde yalnızca bir karar vermiş olmaz; aynı zamanda sadakatsizlik, bencillik veya nankörlük suçlamalarını da göze alır. Böyle bir durumda gönüllülük ile baskı arasındaki sınır belirsizleşir. Kadın, kendi arzusunu dile getirmeden önce onun başkaları üzerindeki etkisini hesaplamaya alıştırılır.

Bu noktada mesele kadınların ilişkilerinden vazgeçmesi değildir. Mesele, ilişki kurma kapasitesinin yalnızca kadınlardan beklenmesi ve ilişkinin sürdürülmesinin bedelinin eşit paylaşılmamasıdır. İlişki, karşılıklı sorumluluk alanı olmaktan çıkıp kadının sürekli rıza üreten, ikna eden ve yatıştıran taraf olduğu bir düzene dönüştüğünde özerklik biçimsel olarak korunur, maddi olarak aşınır.

İhtiyaç Duyma Hakkı ve “Güçlü Kadın” İdealinin Bedeli

“Güçlü kadın” imgesi ilk bakışta özgürleştirici görünür. Kadının ayakta kalabilmesi, karar verebilmesi ve zorluklarla baş edebilmesi elbette değerlidir. Ne var ki bu imge, kadınların güçsüzleşebileceği, yorulabileceği, yardım isteyebileceği ve başkasına dayanabileceği gerçeğini dışladığında yeni bir disiplin aracına dönüşür. Güçlü kadından beklenen, yalnızca güç sahibi olması değil, gücünü hiç kaybetmemesidir.

Bu ideal, kadınların ihtiyaçlarını görünmezleştirir. Yardım isteyen kadın yeterince güçlü değildir; kırılan kadın abartılıdır; dinlenmek isteyen kadın sorumluluktan kaçmaktadır. Kadın kendi yükünü taşıyamadığında, yükün adaletsiz dağıtımı sorgulanmak yerine onun dayanıklılığı sorgulanır. Böylece toplumsal yapı, kadının olağanüstü çabasını normal kabul eder.

Hochschild ve Anne Machung’ın ev içi emek üzerine çalışması, ücretli işte çalışan kadınların işten sonra ikinci bir işgünüyle karşılaşabildiğini gösterir. Bu ikinci vardiya, yalnızca fiziksel ev işlerinden oluşmaz; aile üyelerinin ihtiyaçlarını takip etmek, plan yapmak, doğum günlerini hatırlamak, çatışmaları yumuşatmak ve gelecekteki sorunları önceden düşünmek de bu vardiyanın parçasıdır. “Güçlü kadın” anlatısı, bu çoklu yükü sorgulamak yerine kadının taşıma kapasitesini övgüyle kutsar.

İhtiyaç duyma hakkı, bu nedenle başkasına bağımlı olma hakkıyla karıştırılmamalıdır. İnsanların birbirine ihtiyaç duyması, eşitsizliğin karşıtı değil, insani hayatın koşuludur. Sorun, ihtiyaçların tek yönlü dağıtılmasıdır. Kadından anlayış, bakım ve esneklik beklenirken erkeğin kırılganlığı daha fazla tolere ediliyorsa, “güçlü kadın” idealinin altında karşılıklı dayanışma değil, tek taraflı dayanıklılık vardır.

Kadının “Hayır”ının Sosyolojisi: Reddetme Hakkının Cinsiyetlendirilmesi

“Hayır” sözcüğü, kişinin kendi sınırını belirlemesinin en kısa biçimidir. Fakat kadınların hayırı çoğu zaman nihai bir karar olarak değil, ikna sürecinin başlangıcı olarak kabul edilir. Kadın reddettiğinde nedenini açıklaması, karşı tarafın duygusunu gözetmesi, mümkünse alternatif önermesi ve reddini yumuşatması beklenir. Erkeklerin reddi ise daha kolay biçimde kişisel tercih ya da kesin karar sayılabilir.

Bu fark, kadınların toplumsal olarak ilişki koruyucu ve uyumlu davranmaya hazırlanmasıyla ilgilidir. Kadın yalnızca talebe değil, talepte bulunan kişinin hayal kırıklığına da cevap vermek zorunda bırakılır. Bu nedenle “hayır” deme eylemi, iki ayrı emek gerektirir: Önce sınırı koymak, sonra o sınırın başkalarında yarattığı rahatsızlığı yönetmek.

Reddetme hakkının cinsiyetlendirilmesi, cinsel rıza alanında daha ağır sonuçlar doğurur; ancak yalnızca cinsellikte ortaya çıkmaz. İşyerinde ek görev, aile içinde bakım sorumluluğu, arkadaşlıkta sürekli destek, sosyal davetler ve duygusal yakınlık talepleri de kadınların reddetme kapasitesini sınar. Kadının “hayır”ı kabalık, soğukluk, kibir ya da sevgisizlik olarak yeniden adlandırıldığında, sınır koymak ahlaki bir kusur gibi gösterilir.

İlişkisel özerklik yaklaşımı, kararların ilişkiler içinde oluştuğunu kabul eder; fakat ilişkiselliğin zorunlu uyum anlamına gelmediğini hatırlatır. Gerçek bir ilişki, bir tarafın reddetme ihtimalini de taşıyabilmelidir. Kadının hayır diyebilmesi, ilişkinin bozulması pahasına değil, ilişkinin eşitlik temelinde kurulabilmesi için gereklidir.

Açıklama Borcu ve Kendini Savunma Mecburiyeti

Kadınların kararları çoğu zaman karar olmaktan önce gerekçe talebiyle karşılaşır. “Neden gelmek istemiyorsun?”, “Neden böyle giyindin?”, “Neden cevap vermedin?”, “Neden bu işi kabul etmedin?” soruları, bilgi merakından çok denetim işlevi görebilir. Kadından beklenen, seçimini yalnızca bildirmesi değil, seçiminin ahlaki açıdan kabul edilebilir olduğunu kanıtlamasıdır.

Miranda Fricker’ın epistemik adaletsizlik kavramı, bir kişinin bilgisine veya tanıklığına toplumsal önyargılar nedeniyle hak ettiğinden daha az güvenilmesini açıklar. Kadınların sözünün daha fazla kanıt, daha fazla açıklama ve daha fazla duygusal ikna gerektirmesi, bu çerçevede bir güvenilirlik açığı yaratır. Kadın “rahatsız oldum” dediğinde, rahatsızlığının ayrıntılı bir savunmasını sunması beklenirken, aynı ortamda erkeğin hoşnutsuzluğu çoğu zaman yeterli gerekçe kabul edilebilir.

Açıklama borcu, kendini savunma mecburiyetine dönüştüğünde kadınların konuşma biçimini de değiştirir. Kadınlar cümlelerini yumuşatır, kesin ifadelerden kaçınır, “yanlış anlaşıldıysam”, “belki de ben abartıyorum” gibi ön savunmalar ekler. Bu dil kişisel bir çekingenlik değil, sürekli sorgulanmanın ürettiği bir uyum stratejisidir. Kişi daha konuşmadan önce kendisini suçlama ihtimalini hesaba katar.

Bu mekanizma, kadınların deneyimlerini dile getirmesini de güçleştirir. Bir olayın gerçek sayılması için kusursuz bir anlatı, tutarlı bir duygu ve karşı tarafı ikna edecek ölçüde ayrıntı arandığında, kadınların gündelik bilgisi değersizleştirilir. Kadın, yaşadığını bildiği halde onu kanıtlamak zorunda kalır. Böylece eşitsizlik yalnızca söz hakkını değil, kişinin kendi deneyimine tanıklık etme yetkisini de etkiler.

İyi Niyet Borcu, Unutma Hakkının Yokluğu ve İlişkisel Hafıza

Kadınlardan beklenen iyi niyet, çoğu zaman karşılıklılık içeren bir etik ilke olmaktan çıkar ve toplumsal göreve dönüşür. Kadın anlayışlı olmalı, koşulları hesaba katmalı, karşı tarafın niyetini kötü yorumlamamalı, bir davranışın ardındaki yorgunluğu ve stresi görebilmelidir. Buna karşılık kadın kendi incinmesini dile getirdiğinde, karşı tarafın niyetini anlamadığı veya gereğinden fazla alıngan olduğu söylenebilir.

İyi niyet borcu, kadınların kendi algılarını sürekli düzeltmelerine yol açar. Bir davranış onları incitmişse, önce “Acaba yanlış mı anladım?” diye düşünürler. Bu kuşku elbette her ilişkide yararlı olabilir; fakat yalnızca kadınlardan bekleniyorsa, iyi niyet bir eşitlik pratiği değil, tek taraflı hoşgörü rejimi haline gelir. Kadının sınırı, karşı tarafın niyetine göre geçersizleştirilir.

Benzer biçimde kadınların ilişkisel hafızası güçlü olmak zorundadır. Aile üyelerinin sağlık bilgileri, arkadaşların hassasiyetleri, işyerindeki çatışmalar, verilen sözler, özel günler ve daha önce yaşanan kırgınlıklar kadının zihninde tutulur. Bu hafıza, çoğu zaman sevginin kanıtı olarak sunulur. Unutmak ise ilgisizlik, vefasızlık veya bencillik sayılır. Erkeklerin unutkanlığı kişisel bir özellik olarak tolere edilirken, kadınların unutması ilişkisel bir ihlal sayılabilir.

Hochschild’in duygusal emek çerçevesi, duyguların yalnızca hissedilmediğini, ilişkilerin devamı için yönetildiğini gösterir. İlişkisel hafıza da bu yönetimin bilişsel boyutudur. Kadınlar yalnızca ne hissettiklerini değil, herkesin ne hissettiğini de hatırlamak zorunda bırakılır. Bu nedenle kadının “unutma hakkı”, insan olmanın basit bir hakkından fazlasıdır: İlişkilerin tüm zihinsel ve duygusal muhasebesini tek başına taşımama hakkıdır.

“Sorunsuz” Olma Baskısı ve Uyumlu Kadın İdealinin Sosyolojisi

Kadının toplumsal olarak beğenilen biçimi çoğu zaman “sorun çıkarmayan” biçimdir. Sorunsuz kadın, ortamı bozmaz, talepkâr değildir, yüksek sesle itiraz etmez, başkalarının rahatını kendi rahatsızlığının önüne koyar ve yaşadığı haksızlığı uygun bir dille anlatır. Bu ideal, görünüşte nezaket ve olgunlukla ilgilidir; fakat sınırları kimlerin belirlediğine bakıldığında, kadınların itiraz hakkını daraltan bir düzenek olduğu görülür.

Marilyn Frye’ın çifte açmaz tartışması, kadınların birbirini dışlayan beklentiler arasında sıkışmasını anlamak için önemlidir. Kadın hem kendinden emin hem mütevazı, hem başarılı hem tehditkâr olmayan, hem bağımsız hem ilişkilere adanmış, hem açık sözlü hem kırıcı olmayan biri olmalıdır. Bu beklentilerden herhangi biri diğerini boşa çıkarabilir. Kadın sessiz kalırsa pasif, konuşursa saldırgan; karar verirse bencil, başkasına danışırsa yetersiz sayılabilir.

Bu düzenekte uyum, tarafsız bir erdem değildir. Uyum göstermesi beklenen taraf, çoğunlukla daha az güce sahip olandır. Kadının “sorunsuz” görünmesi, sorunun ortadan kalktığı anlamına gelmez; sorun kadının bedenine, sesine ve ruhsal enerjisine taşınır. Çatışma görünmez kılınır, fakat maliyeti kadın taşır.

Bourdieu’nün sembolik tahakküm kavramı, bu tür eşitsizliklerin zor kullanmadan, doğal ve makul görünerek işleyebilmesini açıklar.Kadın kendi uyumunu özgür iradesinin bir parçası olarak deneyimleyebilir; ancak bu tercih, seçeneklerin tarihsel olarak daraltıldığı bir toplumsal alanda oluşur. Tahakkümün gücü, emrin emir olarak duyulmamasında; “iyi kadın böyle davranır” cümlesinin kişinin kendi iç sesi gibi çalışmasındadır.

Kadının Kendisine Ait Olma Hakkı

Kadının müsaitliği, zamanının ortak mal gibi görülmesini; hata hakkının daraltılması, davranışlarının cinsiyet kategorisi üzerinden değerlendirilmesini; rıza mekanizmaları, kararlarının toplumsal onaya bağlanmasını; güçlü kadın ideali, ihtiyaçlarının değersizleştirilmesini; hayır deme güçlüğü, sınırlarının pazarlığa açılmasını; açıklama borcu, sözünün kendiliğinden yeterli sayılmamasını; iyi niyet ve ilişkisel hafıza beklentileri ise duygusal düzenleme işinin ona bırakılmasını ifade eder.

Eşitsizlik burada tek bir kişinin kötü niyetinden ibaret değildir. Çoğu zaman insanlar, cinsiyetlendirilmiş beklentileri yeniden üretirken kendilerini adil ve makul görür. Bir kadından “biraz daha anlayış” istemek, tek başına ayrımcılık gibi görünmeyebilir. Fakat aynı talep her çatışmada kadına yöneltiliyor, erkeklerin öfkesi ve unutkanlığı hoş görülüyor, kadınların sınırları ise ilişkiyi tehdit eden davranışlar olarak okunuyorsa, iyi niyet dili eşitsizliği örten bir perdeye dönüşür.

Bu nedenle toplumsal cinsiyet eşitliği, yalnızca kadınlara yeni haklar tanımakla ölçülemez. Kadınların zaten sahip olması gereken hakların dinlenme, unutma, yanılma, ihtiyaç duyma, reddetme, açıklama yapmama, kendini savunmak zorunda kalmama ve başkalarını sürekli olarak rahatlatmama haklarının—toplumsal olarak tanınması gerekir. Eşitlik, kadının güçlü olduğu için yük taşıması değil, yük taşımadığında da değerini korumasıdır. Kadının özerkliği, ilişkilerden kopması değil, ilişkiler içinde kendisini kaybetmemesidir. Kadının “hayır”ı, uzun bir savunma metni sunmadan da geçerli olabilmelidir.

Son kertede mesele şudur: Kadının kendisine ait olması hâlâ çoğu zaman açıklanması gereken bir istisna gibi ele alınmaktadır. Oysa zaman, beden, dikkat, söz, duygu ve karar üzerindeki tasarruf; kazanılması gereken ayrıcalıklar değil, insan olmanın temel koşullarıdır. Görünmeyen toplumsal mekanizmaları görünür kılmak, kadınlardan daha fazla dayanıklılık istemenin değil, dayanıklılığı zorunlu kılan düzeni değiştirme ihtiyacının adıdır.

KAYNAKÇA

KİTAPLAR

Acker, J. (2006). Class questions: Feminist answers. Rowman & Littlefield.

Bourdieu, P. (2014). Eril tahakküm (B. Yılmaz, Çev.). Bağlam Yayınları.

(Özgün eser 1998 tarihlidir.)

Fricker, M. (2007). Epistemic injustice: Power and the ethics of knowing.

Oxford University Press.

Frye, M. (1983). The politics of reality: Essays in feminist theory.

Crossing Press.

Hochschild, A. R. (2003). İkinci vardiya: Çalışan anne, yorgun evlilik

(S. Gül, Çev.). İletişim Yayınları. (Özgün eser 1989 tarihlidir.)

Hochschild, A. R. (2003). The managed heart: Commercialization of human feeling

(20. yıl baskısı). University of California Press. (Özgün eser 1983 tarihlidir.)

Mackenzie, C., & Stoljar, N. (Der.). (2000). Relational autonomy: Feminist

Perspectives on autonomy, agency, and the social self. Oxford University Press.

AKADEMİK MAKALELER

Acker, J. (1990). Hierarchies, jobs, bodies: A theory of gendered organizations.

Gender & Society, 4(2), 139–158. https://doi.org/10.1177/089124390004002002

Beriş, H. E. (2006). Ataerkillik kavramının feminist teorideki yeri.

Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 61(3), 41–62.

https://doi.org/10.1501/SBFder_0000001966

Connell, R. W., & Messerschmidt, J. W. (2005). Hegemonic masculinity:

Rethinking the concept. Gender & Society, 19(6), 829–859.

https://doi.org/10.1177/0891243205278639

Dökmen, Z. Y. (2004). Toplumsal cinsiyet: Sosyal psikolojik açıklamalar.

Türk Psikoloji Yazıları, 7(13), 1–16.

Moss-Racusin, C. A., Dovidio, J. F., Brescoll, V. L., Graham, M. J.,

& Handelsman, J. (2012). Science faculty’s subtle gender biases favor male

Students. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(41), 16474–16479.

https://doi.org/10.1073/pnas.1211286109

Rudman, L. A., & Phelan, J. E. (2008). Backlash effects for disconfirming

Gender stereotypes in organizations. Research in Organizational Behavior,

28, 61–79. https://doi.org/10.1016/j.riob.2008.04.003

West, C., & Zimmerman, D. H. (1987). Doing gender. Gender & Society, 1(2),

125–151. https://doi.org/10.1177/0891243287001002002

Wharton, A. S. (2009). The sociology of emotional labor. Annual Review of

Sociology, 35, 147–165. https://doi.org/10.1146/annurev-soc-070308-115944

Yıldız, A., & Seçgin, F. (2016). Türkiye’de refah rejimi ve kadın istihdamı:

1988–2019 dönemi TÜİK verileri üzerine karşılaştırmalı bir analiz.

Çalışma ve Toplum Dergisi, (50), 677–714.

TEZLER

Arslan, D. (2020). Duygusal emek ve toplumsal cinsiyet: Türkiye’de hizmet

Sektöründe kadın çalışanlar [Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi].

YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr

Kaya, F. (2018). Örgütlerde cinsiyetlendirilmiş pratikler: Türk kamu

Kurumlarında kadın çalışanların deneyimleri [Doktora Tezi,

Hacettepe Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr

Yılmaz, E. (2021). Epistemik adaletsizlik ve kadının sözü: Gündelik

Etkileşimlerde güvenilirlik açığı [Yüksek Lisans Tezi,

Boğaziçi Üniversitesi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. https://tez.yok.gov.tr

Yorumlar (0)