Büyüyü Bozan Bilimi Büyülemek

Bilgiye erişimin bu kadar kolaylaştığı bir çağda hemen hemen her şeyin açıklanabilir olması, her şeyin anlaşılmış olduğu anlamına gelmemektedir. Fizikçi Richard Feynman’ın (Sykes, 1981) bir röportajında aktardığı, sanatçı olan arkadaşıyla yaptıkları tartışma bu ayrımı en yalın haliyle ortaya koymaktadır. Buna göre arkadaşı, elinde tuttuğu çiçeği göstererek “Ben bir sanatçı olarak çiçeğin ne kadar güzel olduğunu görebiliyorum, fakat sen bir bilim insanı olarak bu çiçeği parçalarına ayırıyorsun ve sonuçta geriye sıkıcı bir şey kalıyor.” der. Feynman ise çiçekteki güzelliği, estetik algısı bir sanatçınınki kadar gelişmiş olmasa da diğer insanlarla birlikte kendisinin de görebildiği cevabını vererek devam eder: “Üstelik çiçeğe bakarken onun gördüğünden çok daha fazlasını görebiliyorum. İçindeki hücreleri, orada gerçekleşen ve kendi içinde ayrı bir güzelliği olan karmaşık süreçleri hayal edebiliyorum. Yani güzellik yalnızca çıplak gözle görülen ölçekte değil; hücrelerde, iç yapıda ve işleyişte de var. Örneğin çiçeğin renklerinin böcekleri kendine çekip tozlaşmayı sağlamak üzere evrimleşmiş olması çok ilginç. Bu, böceklerin de renkleri algılayabildiği anlamına geliyor. Böylece şu soru akla geliyor: Acaba bu estetik algı daha basit yaşam formlarında da var mı? Çiçek neden estetik görünür? Bütün bu ilginç sorular, bilimsel bilginin bir çiçeğe duyulan heyecanı, gizemi ve hayranlık duygusunu azaltmadığını, aksine bunlara yenilerini eklediği gösterir.”

Weber’in (1993) büyü bozumu olarak adlandırdığı durum da tam olarak bununla ilgilidir. Weber’e göre dünyanın büyüsünü bozan her şeyin bilinebilir olması, yani bilginin kendisi değil, her şeyin potansiyel olarak bilinebilir olduğuna dair inançtır (ss. 135-136). Weber, modern öncesi dönemde “gerçek varlığa, gerçek sanata, gerçek doğaya, gerçek tanrıya giden yol” olarak bilimin bu niteliklerini kaybettiği ve ruhsuzlaştığı günümüzde ne anlama geldiği sorusunu sormaktadır. Bu soruya verdiği cevap ise, Tolstoy’a atıfla, bilimin “anlamsız” olduğudur. Çünkü bilim, bizim için en önemli olan sorulara, “ne yapmalıyız ve nasıl yaşamalıyız” sorularına cevap verememektedir. Nihayetinde bilimin bilinmeye değer olduğu varsayımını bile bilimsel yöntemle kanıtlamak mümkün değildir (ss. 138-139).

Bilime dair bu sınırlılık tespitiyle birlikte Weber, bir bilim insanının sahip olması gereken nitelikleri de tartışmaya açmaktadır. Weber, entelektüel dürüstlük ve epistemik tevazuyu şart koşmakla birlikte bilim insanının kendi değer yargılarından tamamen sıyrılarak, mutlak bir kişisellikten uzaklaşma hali içinde bilim yapamayacağını savunmaktadır. Buna göre bilim soğukkanlı hesaplamaların ötesine geçerek tutku, fikir, adanmışlık ve bağlılıkla, “insanın gönlü ve ruhu” da dahil edilerek yapılmalıdır. Weber’e göre bilim yapabilmek için içten doğan fikirler gerekmektedir, bu fikirler zorla ve soğukkanlı hesaplamalarla elde edilemez. İyi fikirler ise tutku ile çalışmanın birleşiminden doğar. Hesap yapmak bilim için önemli bir ön koşuldur, fakat yapılan hesapların amacı hakkında bir fikir ve sonuçları hakkında bir öngörü yoksa hesaplardan bir sonuç elde edilemeyecektir (Weber, 1993, ss. 132-134, 142) ve böylece “ruhsuz uzmanlar” (Weber, 1999, s. 156) ortaya çıkacaktır.

Bütün bunlardan hareketle, büyü bozumunun çoğu zaman aşırı indirgemecilikten kaynaklandığını söylemek mümkündür. Bir şeyi anlamak için onu atomlarına kadar parçalayan ve sonra parçaların toplamını o şeyin bütünü sanan yaklaşım, bilgiyi bir veri yığınına dönüştürür. Bilimsel bilginin gücü olguları saptayabilmesinde ve bunlar arasındaki ilişkileri genellenebilir yasalar halinde ortaya koymasındadır. Fakat bilgi anlamla buluşmadığı takdirde mekanik bir kayda dönüşme riski taşımaktadır ve insanın nesneyi tanıdığı halde onunla anlamlı hiçbir temas kuramamış olması mümkündür. Dolayısıyla bir doğa olayının mekanizmasını açıklayan bilim, o olgunun değerine ve anlamına dair soruları tüketmiş sayılamaz. Bilim "nasıl?" sorusunu yanıtlar, "bu benim ya da insanlık için ne ifade ediyor?" sorusu ise onun yetki alanının dışında kalır. Bu kabul de bilimi dogmatik bir din olmaktan kurtarır. Nihayetinde bilimin kendi yetki alanını bilmesi, yani epistemik tevazu, anlam alanının felsefi ve etik bir hayretle dolmasına imkan tanır. Bilmek, her şeye hakim olmak demek değildir; bilen kişi, bilmediği alanın ne kadar geniş olduğunu öngörebilme imkanına sahiptir. Pozitivist kibir (Haraway, 1988) ise tam olarak bu ayrımı unutan tutumdur.

Sözgelimi çiçeği yalnızca bir bitki dokusu olarak tanımlayan bir ifade yanlış olmasa da o çiçeğin önünde dururkenki şaşkınlığı ya da hayranlığı içinde barındırmaz. Feynman'ın çiçeği ise bu riskin tersini göstermektedir. Kendisinin de ifade ettiği gibi sanatçının gördüğü güzellik başkalarına da açıktır fakat mikro ölçekte, çiçeğin iç yapısında ve buradaki süreçlerinde de bir güzellik vardır. Bu örnekte görüldüğü üzere bilgi güzelliği eksiltmek yerine ona ikinci bir katman ekleme ve anlama dair sorular doğurma potansiyeline sahiptir. Dolayısıyla asıl tehlike bilginin kendisinde değil, bilgiye bakışımız ve onunla kurduğumuz ilişkidedir. Bilgiyi mekanik birer kayıt olarak bırakarak Weber’i haklı çıkarmak da, varoluşsal bir kavrayışa dönüştürerek bilimi büyülemek ve bilimle büyülenmek de mümkündür.

KAYNAKÇA

Haraway, D. (1988). Situated Knowledges: The Science Question in Feminism and the Privilege of Partial Perspective. Feminist Studies, 14(3), 575–599. https://doi.org/10.2307/3178066

Sykes, C. (Yönetmen). (1981). The pleasure of finding things out [Televizyon programı bölümü]. Horizon içinde. BBC.

Weber, M. (1993). Meslek olarak bilim. (T. Parla, Çev.), Sosyoloji yazıları içinde (ss. 126-151). Hürriyet Vakfı Yayınları.

Weber, M. (1999). Protestan ahlakı ve kapitalizmin ruhu (Z. Gürata, Çev.). Ayraç Yayınevi.

Yorumlar (0)