Modern Hayatın Demir Kafesi: Kapitalizm, Weber ve Kurumsal Yaşam

Weber, Modern hayatın bir parçası olan bürokrasiye “Demir Kafes” demiş. Sert,dimdik ve yıkılmaz derecede güçlü demir bir kafes..
Ancak, altından sunulan bu demir kafes; başta gösterişliydi, çekiciydi ve en önemlisi gelecek vaat ediyordu. Bu, bilinmezliğe tahâmmül edemeyen modern insan icin fevkâlâde bir çıkış yoluydu..

Her şey kesin ve EN ACİL şekilde olmalı!

Weber, bir konuda haklıydı. O da bir dikiş makinesinin ipliği gibi, ilmek ilmek işleyen ruhtan ve anlamdan yoksun bu sistemin, bizleri duygularımızdan noksan bırakacağını ön görmesiydi.

Modern hayat; görünür olmanın mutlak olduğu, dolayısıyla da iliskilerin şeffaflık adı altında teşhir edilip duyguların ise yapay olduğu bir dönemi temsil ediyordu.

Chul Han’ın değimiyle “Şeffaflık Toplumu” bir anda ortaya cikmadi; yüzyıllar boyunca asama asama kendini inşa etti. Kendine once bir idea yaratti sonra ise bu idea ugruna kendini feda edecek nesiller yetistirdi.

Görünebilir olan, beğenilir olan, ulaşılmak istenen/arzu edilen oldu. Byung-Chul Han’ın da belirttiği gibi: ‘Kendi içinde kalan, kendinde oyalanan bir şeyin değeri yoktur artık. Şeyler ancak görüldükleri zaman bir değer kazanırlar. Teşhircilik toplumunda her özne kendi reklam nesnesidir.’ İşte bu sergileme zorunluluğu, ilişkileri derinliğinden kopararak yapay bir şeffaflığa mahkûm eder.

Günümüz yüzyılında hayatımızın ciddi oranda dönüşüm geçirdiğinden bahsedebiliriz. En kısa ama en belirleyici olduğunu düşündüğüm bir örnek olan,iletişim örneğini vermek istiyorum: Bir nesil mektupla haberleşirken,zaman içerisinde bu haberleşme ev telefonuna, oradan tuşlu cep telefonuna ve günümüzde kadar gelen en güncel dokunmatik ekranın hayatımıza nasıl girdiğine ve bizi nasıl dönüştürdüğüne şahit oldu.

Artık kurduğumuz ilişkiler,mektup yolladığın bir sevgiliden gelecek olan o haberin özlemi, merakı ve sabrı yerine; derinlikten yoksun, her an her yerden ulaşılabilir olduğun dolayısıyla da kontrol edilebildiğin bir şeye dönüştü.

Halbuki, “İnsanın kendisi bile kendisi için şeffaf değilken, ötekinin şeffaf olmayışıdır ilişkiyi canlı tutan."

“Kontrol edilebilir” olmak bu yüzyılın en can alıcı noktası. Neden mi?

Çünkü her şeye sahip olduğumuz bir yokluk dönemi içerisinde yaşıyoruz. Her duyguyu, içinden geçtiğimiz her dönemi sabırsızlıkla tüketiyoruz. Çünkü biz, tüketmeye odaklı olan bir “Tüketim Toplumu”yuz. İşte can alıcı kısım burada başlıyor. Üretmek hedefinde değiliz;tüm gayemiz tüketmekten haz alan toplumun, tüketeceği daha fazla unsur oluşturmak. O tüketsin ki biz de üretelim. Dolayısıyla bu mantık ile kapitalin ideası sahnede yerini alıyor.

19.yy’ın başlarından bu yana baş rolü kimseye kaptırmayan Kapitalizm, günümüzde farklı şekillere bürünerek varlığını hissettirmeye devam ediyor.

Nacizane bendeniz, bu yazımda kapitalizmin varlığını hissettirdiği farklı şekillerden birini kaleme alıyor olacağım.

Kurumsal hayat..

Birkaç paragraf öncesinde kontrol edebildiğimiz ilişkilerin bahsini geçirmiştim. Oysaki kontrol edebildiğimiz kadar kontrol de ediliyoruz. İşte kurumsal hayat günümüz ilişkilerinin Weber perspektifinden en güzel özetini bizlere sunuyor.

Maslow’un ihtiyaç piramidi gibi bir piramit düşünün: Bu piramit aşağıdan yukarıya kadar sirayet eden bir korku ve gözetim ağı ile sarılı. İlişkiler, yapay olduğu kadar hiyerarşik bir düzende işliyor.

Bu hiyerarşiden biraz bahsetmek istiyorum. Öncelikle bir soru yönelterek başlamak isterim: Bir hiyerarşinin varlığına neden ihtiyac duyarız ve o hiyerarşi nasıl varlığını sürdürür?

Hiyerarşi, topluluk bilinciyle yaşamaya başlayan insanların varlığından bu yana insanlık tarihinin bir parçası olmuştur. Özellikle Ortaçağ döneminin katı toplumsal sisteminin en belirleyici noktalarındandır. İnsan doğduğu aileyi, doğduğu toplumu seçemez ancak bu perspektifte hangi topluma doğarsanız oradan konum olarak çıkmanız mümkün değildir. Bu sosyal yönünün yanı sıra, belirsiz olanın insanın doğasına ters olduğunu düşündüğümüzde hiyerarşi kendiliğinden ortaya çıkmaktadır. Çünkü insan en temelde hayatta kalabilmek, en modern anlamda da toplumsal düzeni koruyabilmek için risk oluşturabilecek unsurların içerisinde yaşamak istemez;belirsizlikten mutlak suretle kaçınır. Dolayısıyla en basit anlamda ona yol gösteren bir otoritenin varlığına rıza gösterir.
Aslında bu açıkladığımız sebepler hem hiyerarşinin neden varlığına ihtiyaç duyduğumuzu açıklar; hem de nasıl varlığını sürdürdüğünü.

Bunu kurumsal hayat perspektifinde örneklendirecek olursak: Kurumsal olduğunu iddia eden bir şirket düşünün, içerisinde misyon edinilen temel şey yetenekli, işine sahip çıkan, ona bağlı ve sadık olan, şirketin de karşılıklı olarak çalışanına değer verip saygı duyduğu bir düzeni sürdürmek. Ancak bu şirket, herkesin söz hakkının olduğu, üstün astı ezmeye çalışmadığı, saygı ve değer görülen bir yer haline geldiği noktada bir yöneticinin varlığına ne kadar ihtiyaç duyulur?

Asıl olan bir baş olmadan da sistemin kendiliğinden yürüyebilecek bir ritme sahip olmasıdır fakat, hiçbir nefis bunu kabul edemez. Dolayısıyla, şirket içerisinde belirsizlikler ve astın üstüyle olan çatışması yaşanmaya devam eder. Her an bir şey olma tehlikesi ile korku ve endişe insanı tetikte tutar. Bu da kaosu yaratan ama aynı zamanda onu kozmos’a da çeviren bir otorite ile olur.

“Her şeyin karşılıklı olduğu” fikirinin empoze edildiği bir dönemden bahsediyoruz. Dolayısıyla bakış açısı her zaman daha materialist ve pragmatiktir. Bir çalışan olarak, senin duyguların ve senin iyi oluşundan ziyade, bütüne yaptığın hizmet ve şirketin çıkarlarına ne kadar faydanın dokunduğu önemlidir.

Günümüzde tabi ki birçok “kurumsal” olduğunu iddia etmekte olan özel şirketler, çalışanın ne kadar değerli olduğundan, çalışma şartlarının ne kadar iyileştirildiğinden dem vurarak gövde gösterisi yapmaktadır. Sosyolojik bir çerçeveden bakarken bu tarz söylemleri iyi analiz edebilmek gerekmektedir. İçinde bulunduğumuz yüzyılın son çeyreği bir geçiş dönemini temsil etmektedir. Modern dönemin, reddetmiş olduğu Ortaçağ gibi kendi dogmalarını yarattığı ve buna uymayanın aforoz edildiği farkına varılmaya başlanmış olacak ki, Postmodern yeni akımlar peyda olmaya başladı. Bunun en belirgin örneklerini edebiyatta görebiliriz. Akıl’ın vurgulandığı Modern Dönem yerine Postmodern dönem, vurguyu Akıl’dan alıyor ve tüm odağı insani duyguların karmaşıklığına, bilincin çarpıklığına veriyor.

Bu konunun Özel sektöre yani kurumsal hayata yansıması ise, Postmodern nesillerin yetişiyor olmasıdır. Varlığın içinde yetişmiş olan nesillerin, hayattaki en önemli arayışı, para veya geçimin yanı sıra anlam olmaktadır.

“Bu hayatta ne icin çalışıyorum?”
“Ne yapmak istiyorum?”
“Beni gerçekten ne mutlu eder?”
“Kendime ve neye faydam dokunur?”
“Nerede daha çok görünür olup, daha konforlu çalışırım?”

Bu soruların kişiler özelinde cevap buluyor olması kişiyi bulunduğu konuma sabit kılar.

Geçtiğimiz günlerde yapmış olduğum bir telefon görüşmesinden kısa bir kesiti paylaşmak istiyorum: İşim gereğince firmaların sevkiyatı yapılan ürünleri konusunda problem yaşandığında depo personelleri ile görüşmek durumundayım. Bu sayede, farklı sosyo-kültürel seviyede birçok insanla görüşürken her seferinde beni şaşırtabilecek bir şey ile karşılaşıyorum. Bu telefon görüşmesinde ise, yaşanan problemi çözmek adına konuşurken bir anda telefonda görüştüğüm kişi,-kendisine A diyeceğim- “Sude Hanım, tüm bunları bir kenara bırakalım size bir şey söylemek istiyorum: Ben gerçekten duyulmamaktan, görülmemekten ve tek başıma çabalamaktan çok yoruldum. Artık kendimi değer görmeye layık biri değilmişim gibi hissediyorum.” Dedi.

Biri size bir anda böyle açıkça düşüncelerini paylaştığında ne diyebilirseniz sanırım ben de o cevapları kendisine verebildim ve moralini yükseltmeye çalıştım. Yalnız olmadığını hissettirdim. Bu neye yaradı bilmiyorum ama umuyorum ki bir nebze olsun iyi hissettirmiştir.

Peki size soruyorum, siz hangi soruları kendinize yöneltiyorsunuz? Bu karmaşık sistemin içerisinde adeta bir hamster gibi dönerken; A gibi duygularınızın sömürüldüğünü ve değerinizi yitirdiğinizi hissediyor musunuz?

Yoksa, yarınların umuduna inanlardan mısınız?

Ne de olsa,

Gün dogmadan neler doğar..

Yorumlar (0)