İnsan, her zaman ihtiyaç duyduğu şeyleri arzulamaz. Bazen bir başkasının o şeye sahip olduğunu görmesi, daha önce aklından bile geçirmediği bir isteğin doğması için yeterlidir. Dün son derece sıradan görünen bir ev, bir başkasının hayatında karşımıza çıktığında hayallerimizin merkezine yerleşebilir. Hiç düşünmediğimiz bir seyahat, başkasının fotoğrafında gördüğümüzde gerçekleştirmemiz gereken bir hedefe dönüşebilir. Üstelik bütün bunlar olurken ihtiyaçlarımız, imkânlarımız ya da yaşam koşullarımız değişmiş değildir. Değişen, kendimizi ve sahip olduklarımızı değerlendirdiğimiz referans noktasıdır. Nitekim Leon Festinger'in (1954) sosyal karşılaştırma kuramı, insanların kendi özelliklerini ve yeterliliklerini değerlendirirken başkalarını ölçüt alabildiğini ortaya koyar. Ancak Fransız düşünür René Girard, bu düşünceyi çok daha çarpıcı bir noktaya taşır: İnsan yalnızca kendisini başkalarıyla karşılaştırmaz; neyi istemeye değer bulduğunu da başkalarından öğrenebilir. Böylece en kişisel olduğunu düşündüğümüz arzularımızın bile toplumsal bir kökeni olabileceği gerçeğiyle karşılaşırız.

Gerçekten hayatımız boyunca kendi seçimlerimizle oluşturduğumuzu düşündüğümüz arzularımızın ne kadarı bize aittir? Bu sorunun ardında, insan doğasına ilişkin oldukça sarsıcı bir düşünce var: Mimetik arzu.

Fransız düşünür René Girard, 1961 yılında yayımladığı Mensonge romantique et vérité romanesque (Romantik Yalan ve Romansal Hakikat) adlı eserinde, insanın arzularının her zaman kendiliğinden oluşmadığını; çoğu zaman başkalarının arzularından etkilenerek şekillendiğini ileri sürer. Girard'a göre insan yalnızca başkalarının davranışlarını değil, neyi istemeye değer bulduklarını da taklit eder. Dolayısıyla arzu, yalnızca isteyen kişi ile istenen nesne arasında kurulmaz. Çoğu zaman bu ilişkinin görünmeyen üçüncü bir tarafı vardır: O nesneyi bizim gözümüzde değerli kılan başka biri.

Bir çocuğun, arkadaşının elindeki oyuncağı görünce kendi oyuncağını bırakıp onu istemesi bunun en yalın örneklerinden biridir. Yetişkinlikte ise oyuncaklar değişir; mekanizma bazen aynı kalır. Daha iyi bir ev, daha prestijli bir meslek, daha güzel bir eşya, daha gösterişli bir yaşam... Kimi zaman ulaşmak istediğimiz şeyin kendisinden çok, ona sahip olan kişinin temsil ettiğine inandığımız hayatı arzularız.

Belki de bazen bir şeye sahip olmak değil, ona sahip olan kişi gibi olmak isteriz. Girard'ın yaklaşımını günümüz açısından çarpıcı kılan da budur. Çünkü insanlık tarihinde başkalarının hayatına hiç bu kadar yakından, bu kadar sık ve bu kadar seçilmiş görüntüler üzerinden bakmamıştık.

Sosyal medya bize yalnızca insanların neler yaptığını göstermiyor; neyi arzulamamız, neyi başarı saymamız ve nasıl bir hayatı ideal görmemiz gerektiğine ilişkin sayısız örnek de sunuyor şimdilerde. Üstelik bu örnekler artık yalnızca yakın çevremizden gelmiyor; dünyanın herhangi bir yerindeki tanımadığımız bir insan, farkında bile olmadan beklentilerimizin ölçütüne dönüşebiliyor.

Bu etkinin yalnızca felsefi bir varsayım olmadığını gösteren araştırmalar da var. Salganik, Dodds ve Watts'ın (2006) Science dergisinde yayımlanan, 14.341 kişiyle gerçekleştirdikleri deneyde katılımcılardan daha önce bilmedikleri şarkıları dinleyip seçmeleri istendi. Bazıları diğer katılımcıların tercihlerini görebilirken bazıları bağımsız karar verdi. Sonuçlar, başkalarının tercihlerini görmenin belirli şarkıların popülerliğini artırabildiğini ve hangi şarkıların öne çıkacağını daha öngörülemez hâle getirdiğini göstermiştir. Başka bir deyişle, bir şeyi beğenmemizde yalnızca onun özellikleri değil, başkalarının onu beğenmiş olması da etkili olabiliyor. Bu bulgu, gündelik yaşamımızda sıkça karşılaştığımız bir durumu düşündürtmeli bize: Bir şey gerçekten değerli olduğu için mi popülerleşiyor, yoksa popülerleştikçe mi daha değerli görünmeye başlıyor?

Üstelik mesele yalnızca ne satın aldığımızla sınırlı değil. Bonfanti ve arkadaşlarının (2025), 55.440 katılımcıyı kapsayan 83 araştırmayı inceledikleri meta-analizde, sosyal medyada başkalarıyla daha fazla karşılaştırma yapma eğiliminin beden görünümüne ilişkin daha fazla kaygı oluşturabileceği ortaya çıkmıştır. Bu araştırma doğrudan mimetik arzuyu test etmese de başkalarının hayatlarına ve görünümlerine sürekli maruz kalmanın, kendimizi değerlendirme biçimimizle nasıl iç içe geçebildiğini göstermiştir.

Burada asıl düşündürücü olan, başkalarını örnek almamız değil. İnsan zaten başkalarını gözlemleyerek öğrenen, gelişen ve kendisine yeni imkânlar keşfeden bir varlık. Sorun, başkalarının arzularıyla kendi ihtiyaçlarımız arasındaki farkı göremez hâle geldiğimizde başlıyor. Dahası, Girard'ın işaret ettiği bir başka tehlike de var: Taklit edilen arzu, zamanla rekabete dönüşebilir. Önce hayran olduğumuz insanla kendimizi karşılaştırmaya, ardından onun sahip olduklarını neden bizim elde edemediğimizi sorgulamaya başlayabiliriz. Böylece başlangıçta bize ilham veren kişi, farkına varmadan kendimizi yetersiz hissetmemizin nedeni hâline gelebilir.

Hiç olmadığı kadar çok seçeneğimiz var; fakat ne istediğimizi belirlerken hiç olmadığı kadar fazla insanın hayatına bakıyoruz. Daha iyiye ulaşmaya çalışırken, iyinin ne olduğuna karar verme hakkımızı sessizce başkalarının ölçütlerine bırakabiliyoruz. Ve belki de bu yüzden, ulaştığımız bazı hedefler beklediğimiz tatmini sağlamıyor. Çünkü bir arzuyu gerçekleştirmekle, onun gerçekten bize ait olduğunu keşfetmek aynı şey değil.

Elbette bütün isteklerimizin taklit ürünü olduğunu söyleyemeyiz. İnsanın kendi ihtiyaçları, değerleri, deneyimleri ve özgün amaçları da vardır. Girard'ın kuramı, arzunun toplumsal yönünü anlamamız için güçlü bir bakış açısı sunar; insanın bütün seçimlerini açıklayan tartışmasız bir yasa değildir. Ancak yine de kendimize sormamız gereken önemli bir soru bırakır: Bir şeyi gerçekten istediğimiz için mi peşinden gidiyoruz, yoksa başkalarının ona ulaşmış olması bizi de istemeye mi yöneltiyor?

Özgürlük, önümüze sunulan seçeneklerin çokluğundan ibaret değildir. Neyi neden istediğimizi ayırt edebilmek, başkalarının beklentileriyle kendi ihtiyaçlarımız arasına mesafe koyabilmek de özgürlüğün bir parçasıdır. Başkalarının başarıları ufkumuzu genişletebilir, hayallerimize yön verebilir. Ancak onları hayatımızın ölçüsüne dönüştürdüğümüzde, kendi yolumuzda ilerlerken bile sürekli geride kalmış hissedebiliriz. İnsanın kendisine ait olmayan bir hayata yetişmesi mümkün olsa da o hayatın içinde kendisini bulması aynı ölçüde mümkün olmayabilir.

Yararlanılan Kaynaklar

Bonfanti, R. C., Melchiori, F., Teti, A., Albano, G., Raffard, S., Rodgers, R., & Coco, G. L. (2025). The association between social comparison in social media, body image concerns and eating disorder symptoms: A systematic review and meta-analysis. Body image, 52, 101841. https://doi.org/10.1016/j.bodyim.2024.101841

Girard, R. (1961). Mensonge romantique et Vérité romanesque, Grasset. Les Cahiers Rouges.

Salganik, M. J., Dodds, P. S., & Watts, D. J. (2006). Experimental study of inequality and unpredictability in an artificial cultural market. science, 311(5762), 854-856.

Cemil KURT - 08 Kasım 2026 12:23

Yazıyı okuyunca bazı isteklerimin peşinden neden gittiğimi düşündüm. Bazen bir başkasında gördüğümüz şey, içimizde daha önce adını koyamadığımız bir isteği uyandırıyor. Bazen de kendi hayatımızda eksik saymadığımız bir şeyi, başkasında görünce eksik hissetmeye başlıyoruz. Yazı bana bu iki hâli birbirinden ayırmanın ne kadar önemli olduğunu düşündürdü. Hocam kalemine sağlık... Dr. Cemil KURT