Türkiye’nin çağdaşlaşma yolundaki en köklü ve tarihsel adımlarından biri hiç şüphesiz 31 Mayıs 1933 tarihli üniversite reformudur. Ayşe Kaypmaz’ın yeni yayımlanan Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1933 Üniversite Reformu ve Öğrencileri adlı kitabı bu konuda önemli bir kaynak.

Önceki adıyla Darülfünun olan kurum, ülkemizin ilk üniversitesi olan İstanbul Üniversitesi olarak kurulur. 1933 tarihli üniversite reformunun arka planında İsviçreli bilim insanı Albert Malche’ye hazırlatılan bir rapor bulunur. Malche’nin raporunda dikkat çeken bazı hususlar: Türkçe bilimsel yayınların eksik, ders metodunun çağdışı, öğrencilerin yabancı dilbilgisinin yetersizliğidir. En önemlisi de, düşük ücret alan -çoğu yetersiz- profesörlerin ders dışı işler yapmalarıdır. Malche, sorunun çözümü için geleneksel öğretim metotlarının yerine bilimsel düşünceye sahip Avrupalı bilim adamlarının davetinin önemini vurgulamıştır. Bu bağlamda bir tarihsel tesadüften söz edilebilir. 1933’te Almanya’da iktidara gelen Nazilerin politikaları nedeniyle birçok bilim insanı çalıştığı üniversitelerden ayrılmak zorunda kalmıştır. Bunların çoğu Amerika başta olmak üzere farklı ülkelere göç ederken bazıları da İstanbul Üniversitesi’ne gelmiştir. Nazi zulmünden kaçarak ülkemize gelen Alman bilim insanlarının bu kurumun gelişiminde ve yeni bilim insanlarının yetiştirilmesinde önemli hizmetleri olmuştur.

Kaypmaz, kitabında tıp ve fen fakültelerinde görev alan bilim insanlarından söz eder. (Almanya’dan gelen felsefeci ve sosyal bilimciler için Arslan Kaynardağ’ın kitapları ve yazılarına başvurulabilir.) Ülkemize gelen bazı bilim insanları ve çalışma alanlarıyla ilgili olarak Kaypmaz şunları söyler: “Fizik alanında Kurt Zuber, Kimyada Fritz Arndt, Friedrich Breusch, Zoolojide Curt Cosswig, Botanikte Alfred Heilbronn kendilerine dil bakımından yardımcı olan hocalarımızla birlikte (…) yıllarca ders vermiş ve on binlerce öğrenci yetiştirmişlerdir.”(s.v)

Kaypmaz, sadece akademik çalışmalar ve bilimsel katkılardan değil aynı zamanda dostluklardan, yaşam öykülerinden ve çeşitli anılardan da söz eder. Kitap bilimsel verilerden ve o dönemleri yaşayanların anılarından oluşur. Böylece söz konusu bilim insanlarını daha yakından tanıma ve anlama imkanı buluruz. Aynı zamanda yaşanan dönemin izlerini ve yansımalarını da görebiliriz. Kaypmaz, belgelerle somutlaştırdığı ve anılarla renklendirdiği kitabında İstanbul Üniversitesi’nin tarihinden kesitler sunar. İçerik bakımından zengin, anlatım bakımından akıcı bir dille yazılan kitap bize nasıl bir üniversite resmi ya da imgesi verir? Üniversite araştırma ve yayın yapan bir kurumdur. Halka açık konferanslar da verilir. Bu durum ise bilimin ve bilginin toplumla buluşturulması konusunda önemli bir etkinliktir. Artık üniversite kendi akademik alanına kapanmış, toplumla bağıntıları kopuk bir kurum olmaktan çıkmıştır. Bu önemli değişimin temelinde söz konusu üniversite reformu ve üniversitenin akademik ve idari personelinin de özverili çalışmaları yer alır. Artık üniversite çağdaşlaşma sürecinin etkin bir parçası haline gelmiştir.

Kaypmaz, üniversitede geçerli olan bazı hususlara dikkat çekerek günümüzle bazı karşılaştırmalar ve değerlendirmeler yapma konusunda bize ipuçları verir. Nedir peki o dönemin üniversitesindeki belirgin özellikler? Bunları şöyle sıralamak mümkündür: liyakat, sorumluluk bilinci ve duygusu, özverili çalışma vb.

Almanya’dan gelen hocalar yalnızca üniversitede ders vermekle kalmayıp Anadolu’nun çeşitli yerlerinde uzmanlık alanlarıyla ilgili araştırmalar da yapmışlardır. Bunlardan biri de Curt Kosswig’dir. Kosswig Türkiye faunasını incelerken bütün Anadolu’yu adım adım dolaşır. Kaypmaz, hocası Kurtuluş Töreci’den aldığı bilgilerle Kosswig hakkında bazı açıklamalar yapar. O, “olumlu ve insancıl yapısıyla Anadolu insanına kendini çok sevdirmiş ve onlarla yakınlaşmayı başarmış bir profesör”dür.(s. 198) Bu Alman hocanın ülkemize ve insanımıza duyduğu sevgi öyle güçlüdür ki öldükten sonra eşi ve kendisi mezarlarının burada olmasını istemişlerdir. Kaypmaz bu konuda şunları söyler: “Curt Kosswig Türkiye’ye hem öğrenci yetiştirmesiyle hem de yaptığı araştırma ve yayınlarıyla çok emek vermiş ve dostlukla bağlanmış, Türkiye’yi çok sevdikleri için ölümünden sonra eşi Leonore Kosswig’in yanına Aşiyan Mezarlığına gömülmek istemiştir. Her ikisi de Almanya’da yaşamlarını kaybettikleri halde bu istekleri yerine getirilmiştir.”(s. 197)

Kaypmaz, yabancı akademisyenlerin ülkemize duydukları sevgi ve vefa duyguları konusunda başka bir örnek olarak, Münih Üniversitesi’den gelen meşhur bakteriyolog Hugo Braun’un savaş sonrası memleketine çağrıldığı zaman söylediği çok anlamlı şu sözlerini de aktarır: “Öyle bir dönemde, yani denizlerin bile bizi kabul etmediği zaman bize kucak açan, bağrına basan Türkiye’ye bu vefasızlığı yapamayız.”(s. 51)

Kaypmaz, Kosswig’in 1981 yılında yazdığı ve Atatürk’ü gördüğü günü anlatan “Türkiye’nin Yaratıcısı” yazısına da yer verir. Kosswig’in ifadesiyle: “1935 yılında, Türkiye’ye iltica etmiş olan dostlarımı, Hitler’in o ünlü polis örgütünün haberi olmadan gizlice ziyaret etmeye geldiğim sıralardı. Dostlarının on dört yaşındaki kızıyla, Bebek’te, o zamanlar henüz temiz olan Boğaz’daydım. Güneş ışınlarının aydınlattığı suda oynaşan balıkları seyrediyorduk.(…) Birdenbire, neredeyse yürüyen, üstü açık bir arabanın bize yaklaştığını gördük. Çünkü dostum bir çığlık atarak, parmağıyla arabanın içinde oturanlardan birini gösterdi: İşte bak, Atatürk! Atatürk bunu duymuş veya dostumun el hareketini görmüş olmalıydı. Arabası yavaş yavaş ilerlerken, o da bize el salladı. Şu kıyaslamayı yapmak zorunda olduğumu hissettim: Demek ki, yeni Türkiye’nin yaratıcısı, hiç korunma gereksinimi duymadan davranabilen ve salt insancıl bir duyguyla, küçük bir kıza el sallayabilen bu adamdı. Almanya’yı mahveden adam ise, asla, böyle herhangi biri olarak görünmezdi, her zaman ordunun polisin ve SS’nin kalın koruma duvarı arkasında kaldı”.(s. 206)

Kaypmaz, yalnızca akademik atmosferden değil yer yer toplumsal ve politik ortamdan da söz eder. Öldürülen öğrenciler için akademisyenlerin yaptığı yürüyüş ve halkın gösterdiği ilgi ve destek de anlatılır. “ (s. 11)

Kaypmaz’ın kitabı, öncelikle Cumhuriyet döneminde eğitimin ve bilimin gelişiminde unutulmaz katkıları nedeniyle bilim insanlarına duyulan saygının bir ifadesidir. Ama bu kitap aynı zamanda üniversiteyi, bilimi, bilim insanlarının sorunlarını, görevlerini ve sorumluluklarını yeniden düşünme imkanı verirken aynı zamanda gelecek adına çağdaşlaşma ve aydınlanma yolunda neler yapmamız gerektiğine ilişkin ipuçları da veriyor. Manevi mirasımızın akıl ve bilim olduğunu hatırlatan bir kitap.

………………………………..

Ayşe Kaypmaz, Gazi Mustafa Kemal Atatürk’ün 1933 Üniversite Reformu ve Öğrencileri, Nobel Tıp Kitabevleri, s. 240, 2021.