Herbert Spencer, sosyoloji anlayışında toplumu yalnızca genel geçer kabul gören toplumsal faktörlerle açıklamakla yetinmemiştir. Fen bilimlerinden, özellikle de biyolojiden oldukça etkilenen Spencer, t oplumu daha geniş ve sistemik bir anlayış çerçevesine oturtmayı yeğlemiştir. Spencer, evrim teorisinden hareketle sosyolojik olguları açıklarken üç temel etkeni öne sürer: Bireylerde ve toplumlarda görülen çoğu niteliğin çetin bir rekabet sonucu şekillendiği, evrimin, karmaşıklaşmamış kütlelerden farklılaşmış yapılara doğru ilerlediği fikri, bu farklılaşmanın temelinde ise çevreye sağlanan adaptasyonun (uyumun) yer aldığı düşüncesidir.

Spencer’ın evrim anlayışını sosyolojik boyuta taşıdığımızda, biyolojik evrim teorisini sosyolojide kültürel evrim olarak değerlendirmek mümkündür. Kültürel evrimin de tıpkı biyolojik evrimde olduğu gibi belirli koşullar bağlamında gelişeceği açıktır. Bu süreç; kültürel rekabetin varlığı, salt kültürel yapıların zamanla karmaşıklaşıp farklılaşması ve nihayetinde bir kültürel uyum sürecinin yaşanması şeklinde açıklanabilir.

Her ne kadar alan yazında kültürün değişime karşı direnç gösterdiğine dair kabuller mevcut olsa da, değişimin ve dönüşümün baş döndürücü bir hızla ilerlediği günümüz şartlarında kültürün bu direncinin zayıflaması kaçınılmazdır. Bireysel ve toplumsal rekabet her çağda var olmakla birlikte; işbirlikçi tutumların daha güçlü zemin bulduğu geçmiş zamanlara kıyasla günümüz koşullarında iş birliği yerini hemen hemen her alanda çetin bir yarışa ve çok fonksiyonlu bir rekabet ortamına bırakmıştır.

Ulusal ve uluslararası ölçekteki bu rekabet ve farklılaşmanın getirdiği olumlu ve olumsuz etkiler kültürel yapıyı doğrudan biçimlendirmektedir. İşte bu noktada biyolojik evrimden mülhem ele aldığımız adaptasyon olgusunun kültürel evrimde nasıl ve ne yönde gelişmesi gerektiği, üzerinde durulması gereken esas meseledir. Nitekim Greverus (1982), kültür kavramını şu sözlerle tanımlar:

‘Kültür, insanın bir organizma ve bir tür olarak hayatta kalabilmek için, değiştirerek ve biçimlendirerek dış ve iç doğaya dâhil olma potansiyelidir. İnsan, bu süreç içerisinde kendi çevresinden hareketle ve bu çevreyle ilgili olarak araçlar ve değerler yaratır. Bu araç ve değerler, değişen dünya koşullarına göre bunlardan uzaklaşmak gerekinceye kadar, kurumsallaşmalarla ve geleneklerle bağıntılıdır. Kültür, insanın icra ettiği tüm alanları kapsar. Yani, materyallerle ilgili yaşam güvencesinden hareket ederek, sosyal yaşam düzenleri üzerinden geçip, estetik ve değerlere uyumlandırılmış çevre şartlarına kadar uzanır.’

Greverus’un kültür tanımı, Spencer’ın birey-toplum etkileşimini biyoloji ile ilişkilendirerek ele aldığı rekabet, değişim ve uyum süreçlerine açık bir zemin sunar. Bireyin toplumsal yaşamda aktif bir özne olarak var olabilmesinin temelinde kültür mefhumunun kültürleme, kültürlenme ve kültürleşme dinamikleri yatmaktadır.

Nasıl ki biyolojik evrimde türlerin sürekliliğini ve dengesini tehdit edebilen gen mutasyonları ya da olumsuz seçilim baskıları mevcutsa; kültürleme, kültürlenme ve kültürleşme mefhumları üzerinden de kültürel evrimin olumlu ve olumsuz yönlerini ele almak mümkündür. Kültürleme; kasıtlı (formal) veya gelişigüzel (informal) yollarla gerçekleşebileceği gibi zoraki biçimde; kültürel emperyalizm, asimilasyon ve kültürel şok mekanizmalarıyla da yürütülebilir. Planlı ve istendik davranış kazandırmayı hedefleyen kasıtlı kültürleme hariç tutulursa, diğer kültürleme biçimleri küreselleşme kisvesi altında hareket eden birtakım küresel güç odaklarının toplumsal yapıda istenmeyen davranışlar ve kültürel yozlaşmalar oluşturma amacına hizmet edebilmektedir.

Son yıllarda adını sıkça duyduğumuz küreselleşme düşüncelerin, bakış açılarının, üretimin ve kültürlerin bütünleşmesi süreci olarak sunulsa da bu kavramın özünde Batı merkezci anlayışın tüm unsurlarıyla dünyaya yayılması yatmaktadır. Bu yayılım rasyonalizm, demokrasi, insan hakları, özgürlük ve eşitlik gibi üst yapı söylemleriyle ılımlı bir atmosferde sunulsa da asıl alt yapıyı uluslararası kapitalizmin zemin kazanması oluşturmaktadır.

Küreselleşme, sömürgecilik anlayışının modern dünyadaki yeni adı olarak kültürel sömürüye de zemin hazırlamaktadır. Kültürel sömürü ise yerel kültürel ögelerin yozlaşmasına, tektipleşmeye ve egemen kültürün yapay ilkeler halinde toplumlara nakşedilerek kültürel çeşitliliğin yok edilmesine hizmet eder. Biyolojik türlerin azalması nasıl ekosistemi tehdit ediyorsa, kültürel çeşitliliğin imha edilmesi de kültür ekosistemini felakete sürüklemektedir.

Yüzyıllardır süregelen doğal kültürlenme ve kültürleşme süreçleri kültürel evrimi olumlu yönde beslemiş ve sağlıklı bir kültürel uyum (adaptasyon) sağlamıştır. Ancak küresel yapılanmanın kültürlere yaşatmak istediği asıl değişim zoraki kültürleme ve emperyalizm yoluyla kültürde bir kültürel mutasyon oluşturmaktır. Kültürel yapının bu zehirli etkenlerden korunması, özünü kaybetmeden kültürel evrimini tamamlayabilmesi ise ancak ve ancak kültürel uyumun (adaptasyonun) doğru sağlanmasıyla mümkündür.

Bu direncin ve adaptasyonun en temel kalesi ise eğitimdir. Eğitim ve kültür iç içe geçmiş iki yapıdır ve eğitimin asli rolü kültürü taşımak, süzmek ve aktarmaktır. Bütün insanlar biyolojik, psikolojik ve toplumsal ihtiyaçları olan birer organizmadır. Toplumu da Spencer’ın yaklaşımıyla çok yönlü bir organizma olarak ele aldığımızda; kasıtlı kültürleme işinin, yani istendik davranışlar kazandırma görevinin eğitim kurumlarına ait olduğu görülür. Ancak yeni yüzyılın karmaşık etkileri altında kültürel uyumu sağlayabilmek, yalnızca eğitim örgütlerinin teknik çabasıyla sınırlı tutulamaz. Eğitim örgütlerini toplumun kültürel hafızası ile eşgüdümlemek şarttır.

Hafıza kavramı alan yazında iki temel kuramla açıklanır: Bireyin hatıralarını içeren kişisel hafıza ve içinde bulunulan grubun birikimini yansıtan ortak hafıza. Bu yapılarda temsilci bireydir ve zamanla yok olmaya mahkûmdur. Oysa bir toplumu geçmişten bugüne, bugünden geleceğe taşıyacak olan asli unsur; gelenek, görenek ve köklü değerlerle beslenmiş olan kültürel hafızadır. Assmann’ın (2001) da belirttiği gibi: ‘Geçmiş hatırlanarak yeniden kurulur.’ Yegâne amaç geçmişi bir mazi nesnesi olarak dondurmak değil bilakis geçmişin köklü birikimini bugünün gerçekliğiyle bütünleştirerek ortak bir hatırlama ve yaşatma bilinci oluşturmaktır.

Değişimin hızlandığı 21. yüzyılda kültürel uyumun sağlanması, kültürel hafızanın yalnızca anılmasıyla değil, eğitim vasıtasıyla şimdiki zamana entegre edilerek yaşatılmasıyla mümkündür. Okullar çocukları hayata hazırlayan en küçük siyasal toplumlardır. Bu yapılar, bireye topluma aidiyet hissini, evrensel değerlerle bütünleşmiş bir vatan sevgisini ve köklü kültürel mirası aşılamakla mükelleftir (Durkheim, 2006). Eğitim politikalarının oluşturacağı düşünsel, eylemsel ve söylemsel çerçeve toplumun küreselleşme karşısındaki kültürel akıbetini ve varoluşunu belirleyecek en stratejik güçtür.

Eğitimin kültürel hafızayı sadece geçmişte kalmış bir mazi gibi anlatmaktan çıkıp yaşayan ve geleceğe yön veren dinamik bir yapıya kavuşması için kuramsal çerçevenizi somut uygulanabilir ve sistemik politika uygulama önerileriyle taçlandırmamız gerekir. Bu hususta kültürel hafızayı sadece tarih ve sosyal bilgiler derslerine hapsetmek yerine, Türkçe-Edebiyat, Görsel Sanatlar, Müzik gibi derslerin odağına yerleştirmek gibi özellikle müfredatta geçmiş ve gelecek köprüsünü inşa edeceğimiz bir pedagojik düzenleme yapmamız elzemdir.

Derslerde kültürel hafızamızı taze tutacak nitelikte sözlü tarih, yerel mimari ve özellikle geleneksel sanatlar doğrudan öğrenme çıktıları olarak tanımlanmalıdır. Bu içerikler oluşturulurken eskiden şöyleydi demek yerine bu değer, bu gelenek günümüzün küresel sistemine, küresel sorunlarına nasıl çözüm buluyor sorularına cevap verecek etkide düzenlenmelidir. Örneğin hazırlanan içeriklerin günümüzün tüketim çılgınlığına, teknoloji bağımlılığına, yabancılaşmaya, çevre krizine nasıl bir çözüm buluyor sorularına karşılık bulması eski-yeni sentezini oluşturmada başarı çıtasının yakalanmasına büyük destek sağlayacaktır.

Kültürel hafızanın eğitimle taşınmasının bir diğer yolu kuşaklararası öğrenme modelini eğitim planlarımıza almakla sağlayabiliriz. Öğrencileri yaşlı kuşaklarla, yerel zanaatkarlarla, edebiyatçılarla veya kültürel hafızamızın mirasçısı niteliğinde büyüklerimizle buluşturan projeler sözlü tarih çalışmaları planlaması dahilinde planlarımıza eklenebilir. Bireysel hafızalar ancak bu yolla okul çatısı altında ortak bir kültürel hafızaya dönüşebilir.

Özellikle küreselleşmenin dijital araçlarını küreselleşmenin tektipçiliğine karşı akıllıca kullanmak gerekir (İnal ve Kaymak, 2014). Öğrencilerin yörelerini, gelenek ve göreneklerini, tarihini, milli manevi değerlerini başka bir ifadeyle kültürel miraslarını dijital hikaye anlatıcılığı, kısa belgesellerle anlatabilecekleri eğitim tabanlı platformlar oluşturarak öğrencileri yüreklendirmek gerekmektedir. Bu şekilde gençler kendi kültürel miraslarını araştırıp dijital içeriklere dönüştürerek hem kültürel hafızanın korunmasına ve gelecek kuşaklara aktarılmasına katkı sağlayacak hem de küreselleşmenin dijital araçlarını kullanarak hafızanın dijital ortamda kalıcı bir arşive dönüşmesini sağlayacaklardır.

Eğitim örgütleri de gençlere destek vererek; medya veya devlete ait kurumlarla iş birliği yaparak, okullarda üretilen kültürel hafıza projelerini nitelikli kamu spotları, belgeseller ve sosyal medya içerikleriyle toplumsal ölçeğe taşıyabilirler. Bu süreçte etkin rol üstlenecek öğretmenler sadece müfredat aktarıcısı değil, kültürel hafızanın taşıyıcı ve yorumcusu olarak kültürel bir aktör rolüne dönüşürken; müfredatta kültürel hafızanın işlenmesine olanak sağlayacak esnek alanlar oluşturulmalıdır.

HAZIRLAYAN: MEHTAP ŞİMŞEK GÜRKAN

Assmann, J. (2001). Kültürel bellek: Eski yüksek kültürlerde yazı, hatırlama ve politik kimlik (A. Tekin, Çev.). Ayrıntı Yayınları.

Durkheim, É. (2006). Ahlak eğitimi (O. Adanır, Çev.). Say Yayınları.

Greverus, I. M. (1982). Kultur und Umwelt. In G. Wiegelmann (Ed.), Geistige Welt: Perspektiven der Volkskunde (s. 13-28). Schwartz.

İnal, A. ve Kaymak, M. (2014). Küreselleşme, eğitim ve kültürel aktarım ilişkisi üzerine sosyolojik bir değerlendirme. Eğitim ve İnsan Dergisi, 5(2), 45-6

Spencer, H. (1898). The principles of sociology (Vol. 1). D. Appleton and Company.

Sinan OKAN - 01 Kasım 2026 20:56

Tebrik ederim emeğinize sağlık