Uğraş terapisi, İngilizcede “occupational therapy” şeklinde ifade edilmekte olup, çeşitli Avrupa dillerinde “ergotherapie” biçiminde kullanılmış ve ergoterapi kelimesinin Yunancadan kaynaklı olduğu bilinmektedir. Yunancada ergon kelimesi, iş, hareket, eylem, davranış, , etkinlik ve beceri anlamlarına gelmektedir. Therapeia kelimesiyse iyileşme, bakım ve hizmet olup, İngilizcedeki “occupation” kelimesi iş, meşguliyet anlamına gelmektedir. Bu yabancı kelimelerin Türkçede karşılığı 'uğraş terapisi'dir. Avrupa ve Amerika'da özel eğitim gerektiren bu terapi sürecinin Türkiye'de kullanımı oldukça yeni sayılmaktadır. Uğraş terapisi Amerika'da ve Avrupada psikiyatri, nöroloji, ortopedi, romatoloji, geriatri ve çocuk hastalıkları gibi alanlarda rehabilitasyon amacıyla uzun zamandan beri kullanılan, yaygın bir terapi yöntemidir. Uğraş terapisinin temel amaçları; bireylerin günlük yaşam aktivitelerine daha çok katılımlarını sağlamak ve bu aktivitelerin aynı zamanda rehabilitasyon için kullanılmasıdır. Uğraş terapisinin uygulanmasında değerlendirme, uğraş terapisi tanısı, planlama, etkin uygulama ve yeniden değerlendirme hizmetleri sunulmaktadır. (Büyükkınacı, 2010: 138).
Ortaya Çıkışı ve Gerekçeleri
Uğraş terapisi; bireyin ruhsal ve toplumsal performans olgusunu kendisine meşgale edinen bir saha olarak ifade edilmektedir. Uğraş terapisinin ne şekilde biçimlendiği incelendiğinde; aktivitenin terapötik kullanımının oldukça eski çağlara dayandığı görülmektedir. Alan yazında psikoterapötik banyoların, masajın, müziğin, egzersizlerin seyahatin, samimiyet taşıyan sohbetin ve müziğin iyileştirme aracı olarak önerildiği izlenmektedir.
Psikiyatri sahasında uğraş terapisinin bir tedavi biçimi olarak kabulü ile kullanımı; 18. asrın sonlarına rastlar. Uğraş terapisinin felsefi öncüsü; doktor P. Pinel olarak bilinir. Pinel; aktiviteyi bireyin öznel hedeflerine elverişli biçimde kullanması olarak tanımlar. Moral tedavi veya aktivite olarak bilinen yaklaşımı benimser. Bu suretle; ruh sağlığı sorunları bulunan bireylerin tedavisinde gündelik hayat aktivitelerinden istifade edilmeye başlanır.
Pinel; tedavide metalimsi zincir ile dizginlerin yerine daha çok artık vakit ve iş aktivitelerini kullanır. Böylece; moral tedavi dönemiyle uğraş terapisinin temellerini atmış olur. Moral tedavinin öncülerinden birisi de; W. Tuke olarak kabul edilir. Tuke; bireylerin gündelik hayatlarına geniş ölçüde farklı aktiviteler ekler. Bu suretle; tedavide öznel felsefesini uygulamaya başlamış olur.
Uğraş terapisi konusunda yayınları ve kitapları bulunan bilim insanı olan ve uğraşın yemek-içmek kadar gerekli olduğunu savunan W. R. Dunton uğraş tedavisiyle ilgili temelleri şöyle sıralamıştır: a) Uğraşın, sağlık ve iyilik hali üzerinde olumlu etkisi vardır, b) Kültürel ve kişisel anlamda uğraşı kişinin yaşamına anlam katar, c) Uğraşı, zamanı hem yapılandırır hem de organize eder, 3) Uğraşlar bireyseldir ve bireyler değişik uğraşlara önem verirler (Knowles 1995).
Amerikan psikiyatrisinin duayeni olarak bilinen B. Rush; moral hareket ve aktivite kavramlarını evvel olarak kullanan kişi olarak görülür. Bu sebeple; uğraş terapisinin doğuşunda kıymetli bir etkisinin olduğu ifade edilmektedir (akt. Ercan Doğu, 2019).
Ruh sağlığı alanında uğraş terapistleri:
? Stres olgusuyla baş etme yöntemleri,
? Bilişsel fonksiyonların geliştirilmesi,
? Gündelik hayat aktiviteleri,
? Etkileşim beceri örüntülerinin artırılması,
? Artık vakit aktivitelerinin çeşitlendirilmesi,
? Aileyle ve çevreyle olan diyalogların güçlendirilmesi,
? Akademik beceri kalıplarının geliştirilmesi,
? İlaç takiplerinin sağlanması şeklinde dizelenebilen konuları çalışır (akt. Arslan, 2022).
Amerikan Ergoterapistler Derneği; kişilerin aktivitelerini:
Gündelik hayat etkinlikleri,
İş ile üretkenlikle ilgili faaliyet dizileri,
Artık vakit etkinlikleri olarak gruplandırmıştır.
Sağlıklılık arz eden, tatminkar bir hayat sürdürebilmenin yolunun; sözü edilen aktivetelere dair rollerin dengelenmesinden geçtiğini bildirmiştir. Iwasaki (2015) çalışmasında; ruh sağlığında artık vakit aktivitelerinin kıymeti ile rolünü incelemiştir. Araştırma neticesinde; kapsayıcı bir artık vakit aktivitesinin kişinin iyileşme yolculuğunda yaşamına renk ve derinlik kattığını ortaya koymuştur. Kapsayıcı artık vakit aktivitesinin ilham kaynağı olduğunu bildirmiştir. Ayrıca; iç huzuru desteklediğini ifade etmiştir (akt. Katırcıbaşı, 2022).
Uğraş terapistleri; kişilerin gündelik yaşam etkinliklerine katılım düzeyinde artış sağlamayı hedefler. Sözü edilen amaca erişim sağlamak maksadıyla bireyin; arzu, umu ile ihtiyaçları eksenli beceri örüntüleri geliştirir. Buna dayalı olarak müdahalede bulunma programları oluşturur. Bu süreçte; kişi temelli anlayışı benimser. Fizyolojik, ruhsal ve toplumsal açıdan zorluklar deneyimleyen; çocuklar, ergenler, yetişkinler ile yaşlılara destek sağlayıcı müdahalelerde bulunur (akt. Yılmaz, 2023).
Ruhsal rahatsızlığı bulunan bireylerin geleneksel tedaviyle gündelik aktivite düzeyini dengeleme çalışmaları mukayese edilmiştir. Araştırma neticesinde; destek sunulan bireylerin gündelik hayat aktivitelerindeki hoşnutluk düzeylerinin arttığı tespit edilmiştir. Ayrıca; sağlıkla ilişkili öznel algılarının değiştiği saptanmıştır.
Psikoterapi periyodunda destek sunulan bireye takdim edilen içten ilgi, kapsayıcı, yargısız, şefkatli ve özenli tavır; güven inşa eder. Dayanışmanın yolunu açar. Bireyin terapi periyoduna etkin olarak eklenmesini kolaylaştırır.
Uğraş terapistinin kılavuzluğunda birey temelli anlam yüklü etkinlik psiko-eğitiminin şizofrenik bireylerin; stratejiler ortaya koyma, başarısız olmayla baş etme ve iç görüye dayalı bilinçlilik edinmelerinde destek sağladığı veya etkili bulunduğu bildirilmiştir.
Terapi periyodunda destek sunulan kişinin özünü psikoterapötik bir ajanmışcasına kullanmasının, devamlı surette değişim gösteren tutum, inanç ve değerlere bağımsız yaklaşmasının rahatsızlığının olumsuz tesirlerinden ıraklaşıp anlam yüklü etkinliklere tatmin düzeyi yüksek bir hayata yönelim göstermesine destek sunduğu ifade edilmiştir (akt. Katırcıbaşı, 2022).
Dünya Ergoterapistler Federasyonu (2020) çalışmasında; uğraş terapisinin etkisiyle bireylerin aktivitelerini gerçekleştirmede ve erişebilirliklerinde değişiklikler belirdiğini bildirmiştir. Sözü edilen değişiklikler; hayat aktivitelerini, etkileşim sağlamayı, ruh sağlığı, refah ve mobilite konularını tartışmaya açmıştır.
Uğraş terapistleri bu süreçte; her yaştan insana hizmet takdiminde bulunmuştur. Kişilerin; özleri, aileleri ile mensubu bulundukları toplumu ele almıştır. Toplumsal uyumlaşma, çevresel adaptiflik, ruh sağlığı, destekçi teknoloji ve tele sağlık şeklinde sıralanabilen temaları işlemiştir. Sözü edilen süreçte; beceri eğitimi, grup terapileri ve öz idare stratejileri ve pratikleri ile delil temelli bireysel terapileri kullanmıştır (akt. Arslan, 2022).
Gündelik hayat aktiviteleri kişinin ilgi ile rol örüntülerini şekillendirmesine dayalıdır. Kişi açısından mana yüklüdür. Amaçlıdır ve yüzücülük, yürüme, bisiklet kullanımı, yoga, jogging, bahçeyle ilgili işler, danslar şeklinde dizelenen aktivite dizilerinin tamamı bedensel aktiviteler grubunda yer alır.
Vücudu kullanmayla ilgili aktiviteler yalnızca vücut sağlığını muhafaza etmesi boyutuyla kıymetli görülmez. Psikolojik ve bilişsel iyilik haline anlam yüklü katkılar sunmasıyla da kıymetli kabul edilir (akt. Katırcıbaşı, 2022).
Uğraş terapisi; birey temelli bir sağlık mesleğidir. Birey için anlam yüklü, amaçlı aktivitelerle; refahı ve sağlığı iyileştirmeyi hedefler. Uğraş terapisi artık vakit, iş hayatı ve gündelik hayatta bireyin burun buruna geldiği sorunlara yönelik bir takım stratejiler geliştirmek suretiyle:
? Becerinin geliştirilmesi,
? Becerilerin sürdürülmesi,
? İyileşme hedefiyle amaçlı aktivitelerin kullanılması temeline dayanır.
Uğraş terapisinin birey eksenli olmasına; bireyin istekleri ile gereksinimlerini gözetmesi kaynaklık eder (akt. Üstünkaya, 2023).
Kişisel yönetim, toplumsal beceri, artık vakit idaresi ve çalışma becerisi uğraş terapistlerinin kişi temelli ve aktivite eksenli planlamalarla müdahale ettiği temel sahalara örnek oluşturabilir (akt. Alan, 2022).
Uğraş terapisi yaklaşımı:
? Toplumdan dışlanan bireyleri yeniden topluma katmak,
? Gündelik hayatta onlara özgürlük edindirmek,
? Teknik ve materyalleri belirlemek ve ne şekilde kullanıldığını öğretmek,
? Bireye; bedensel, emosyonel, ruhsal, toplumsal, zihinsel, duyusal gelişim alanlarında yeterlik edindirmek,
? Kişiyi; toplumsal ve sanatla ilgili etkinliklere eklemek
? Rehabilite etme programı oluşturmak,
? Bireyin; sınırlılıklarını değerlendirmek,
? Gündelik yaşam aktiviteleri ile görevlerinin sürdürümünü sağlamak maksatlı bir takım uygulamalara yer vermek,
? Kişinin; evde, işte ve okulda işlevselliğini değerlendirmek,
? Bireyin; performasını yükseltmek,
? Bireyin; çevresel adaptiflik becerisine destek sunmak yönelimli çalışmaların tamamını içerir (akt. Yılmaz, 2023).
Uğraş terapisi yaklaşımı; fiziksel, ruhsal ya da gelişimsel problemi olan kişilerin günlük yaşam, çalışma ve artık vakit becerilerini geliştirmek, iyileştirmek ve kişilerin bu becerileri sürdürmelerini sağlamak hedefiyle aktivitelerin kullanımına olanak sağlar. Kişilerin istek ve gereksinimlerinin evveliyatlı olduğu birey temelli bir süreçtir (akt. Ercan Doğu, 2019).
Etkinlikler vasıtasıyla; engelleyici, muhafaza edici araçlar sağlar. Böylece; kişinin; öznel ve toplumsal adaptiflik seviyesinde artış gerçekleştirir.
Dünya ergoterapi federasyonu (2004) çalışmasında: Uğraş terapisini; anlam yüklü ve amaçlı aktivitelerle bireyin iyilik halini amaçlayan bir uzmanlık sahası olarak tanımlamaktadır. Uğraş terapisinin ana amacının; bireyin sosyal hayata aktif katılım düzeyinde artış sağlamak olduğunu bildirir. Uğraş terapistlerinin; bireylere çevre modifikasyonları yapmak suretiyle veya aktivite katılımının artırılmasını olanaklı kılarak destek sunduğunu belirtir (akt. Üstünkaya, 2023).
Amerikan Ergoterapi Derneği; uğraş terapisinin temel değerlerini:
Dürüstlük,
Saygı,
Sağduyu,
Adalet,
Özgürlük içeren bir tutum olarak bildirmiştir.
Kişinin; kendini tamamlamasının yolunun açılması, birey açısından anlam yüklü, devamlı surette değişim gösteren aktivite performansını hayatı süresince sürdürmesine destek sunulması, kişinin öznel terapi ya da iyileşme periyodunda aktif olması, bireyin terapi veya iyileşme periyoduna eklenmesi gerektiğini ifade etmiştir (akt. Katırcıbaşı, 2022).
Uğraş terapisi; kişinin uğraşılar vasıtasıyla gündelik yaşamla ilgili etkinliklere katılım sağlamasını olanaklı kılmak suretiyle hayat kalitesinde artış sağlamayı hedefler. Aktiviteler, çevresel kaynaklar ile bireysel çabalarına destek sunma yolu izlenerek ve değişim eksenli bir takım iyileştirmelere gidilerek sözü edilen amaca erişim sağlanmaya çalışılır (akt. Yılmaz, 2023).
Uğraş terapisinin ana amaçları, bireylerin kendileri için faydalı olan etkinliklere yönelim göstermesini sağlamak, bireyin; kişisel bakım, üretkenlik ve artık zaman aktivite alanlarıyla çevresel talepler arasındaki ilişkiyi devam ettirmesine destek sunmak, onarmak, yaralı veya hasta bireyler için anlamlı ve amaçlı olan aktiviteler kullanmak, bireyin; sağlıklı olmasını ve zindeliğini olanaklı kılmak, bireyin; esenlik düzeyinde artış sağlamak, bireyin; iyileşme ya da terapi periyoduna dinamik olarak eklenmesinin yolunu açmak, bireye; aktiviteye katılım konusunda eşsiz bir bakış açısı ile anlayış sunmak şeklinde özetlenebilir (akt. Yaran, 2018).
Uğraş terapiye ruhsal iyi olma eksenli yaklaşıldığında şunlar söylenebilir:
Psikolojik iyi olma hali; bireyin korku, sinir, aşk, kıskançlık, suçluluk, pişmanlık ve eğlence gibi kendi duygularıyla baş etmesi olarak tanımlanabilir. Ruhsal iyilik hali olarak da ifade edilir.
Sosyal iyi olma haliyse bireyin; bireylerle sosyal ve kültürel iletişim kurabilmesi, sözü edilen hususlarla ilgili üretken fikirler geliştirebilmesi şeklinde tanımlanır.
Sosyal iyi olma halinin; meslek, eğitim durumu, iş, toplumsal doğrularla ilişkili olduğu düşünülmektedir. İyi olma denilen ruh halinin belirlenebilmesi için bahsi geçen bu üçlünün birleşik kuram çerçevesinde incelenmesi icap eder.
Birleşik kuram iyi olma halini; bedensel, psikolojik ve sosyal iyi olma halleri ve bunların alt boyutlarının birbirini destekleyerek bireyin gelişimini sağlaması ve bu doğrultuda; refah, gündelik yaşam aktivitelerinde bağımsızlık, mutluluk, yaşam kalitesi ve bağımsız düşünme gibi üst seviye işlevler düzeyine çıkabilmesi biçiminde tanımlar (akt. Huri, 2012).
Sağlığın iyi olması; bireyin gündelik hayat aktivitelerini yapabilme becerisini destekler. Bireyin aktivitelere katılımı; ruhsal, fiziksel ve sosyal anlamda yararlar sağlar. Bireyin sağlıklı ve işlevsel olması; hayat boyu rollerine başarılı katılım sağlamada gerekli olan becerileri edinmesine bağlıdır.
Bunun yanında iyilik haliyse; bireyin kendi sağlığıyla alakalı öznel algısı veya duyguları diye tanımlanmaktadır. Kişilerin; bilinçliliğinin bulunduğu ve dolayısıyla tercihlerini yapabildikleri aktif bir süreçtir. Bu konuda Uğraş terapisinin bakışıysa; tamamen bir şeylerin yapılması; bireyin bir aktiviteye katılması ve neticesinde yaşadığı duyguyla ilgilidir.
Uğraş terapisi hizmetleriyle bedensel ve ruhsal iyilik halini oluşturmak için bireylerin rollerinin gerektirdiği anlamlı birtakım aktivitelere katılımları sağlanabilir.
Uğraş terapisinin çocuk bireylerde kullanımına dair ise şunlar ifade edilebilir.
Çocuklarda uğraş terapisi uygulaması; çocuklar ile birlikte sorunlarının değerlendirilmesiyle başlar.
Çocuklar ile problemlerinin değerlendirilmesi sırasında:
Hareket becerileri,
Duyu sistemi,
Psikolojik beceri örüntüleri,
Toplumsal beceri kalıpları,
Zihin süreçleri şeklinde sıralanan konularda bilgi ya da verilere erişim sağlama yönelimli bir dizi çalışma gerçekleştirilir.
Bu süreçte; birleşik değerlendirmeden istifade edilir. Ölçümleme araçları buna elverişli biçimde seçilir ve uygulanır. Bireyin; sosyal eklenmesine etkide bulunan, gerçekleştirilmesi arzu edilen etkinliklerdeki bağımsızlığına tesiri olan kuvvetli ve noksan taraflarını saptama ergoterapi yaklaşımı eksenli değerlendirmenin ana amacı olarak ifade edilir.
Çocuk bireylerde uğraş terapisi yaklaşımı temelli değerlendirmeler çocuğun: gündelik yaşam beceri örüntüleri etkinlik öyküsü ya da tarihi, alakalı bulunduğu ya da alaka gösterdiği sahalar veya şeyler, arzuları, gereksinimleri ve gündelik rutini yönelimli görüşmelere dayalı olarak başlar.
Etraflı değerlendirme; çocuk bireylerin kuvvetli ve zayıf yönlerinin belirlenmesi ve öznel amaçların ortaya konulmasına yarar. Başlangıç değerlendirmesi sonucunda uğraş terapisisti; kişiyi birleşik yaklaşımla değerlendirir. Bu süreçte; standart ölçümleme vasıtalarından istifade eder.
Kişiyle gerçekleştirilen derinlikli görüşme, kliniksel gözlemler ve standart ölçümleme araçlarından erişilen sonuçlara dayalı olarak bireyin kapasitesi ile içerisinde bulunduğu çevrede kullandığı başa çıkma yolları belirlenir. Çocuk bireylerle uğraş terapisinin hedefi; gündelik yaşam etkinliklerinde bağımsız devinim gösterebilme becerisi edinmesine destek sunmak ve çocuğun çevresine eklenmesini olanaklı kılmaktır.
Orta ölçekli meslek performansı; çocuklar, çevreleri ve uğraşları üçlüsünün adaptifliğinin yükseltilmesiyle oluşur. Bu sebeple; zihinsel, duyusal, hareketsel, ruhsal ve toplumsal performans öğelerine eğilmek icap eder.
Uğraş terapisist; çocuk bireylerin performansına etki eden bağlamı değerlendirir. Onların gereksinim, özellik ve sorunlarına elverişli psikoterapi kuramı ile pratiklerini kullanır.
Uğraş terapisinin:
? Duyusal sorunları bulunan,
? Hareketsel gelişim rahatsızlıkları olan,
? Kendine bakımla ilgili becerilerde yetersizlik gösteren,
? Öğrenmeye etki eden zihinsel sınırlıklıkları bulunan,
? Gelişime tesiri olan zihinsel sınırlılıkları olan,
? Toplumsal eklenme kısıtlılığı bulunan,
? Gündelik rutinini izleme ya da yerine getirmede yetersizlik gösteren,
? Yaşıt diyaloglarında sınırlılıkları bulunan,
? Yapamama sorunu olan,
? Toplumsal beceri örüntülerinde sınırlılıkları bulunan,
? Kültür olgusu kaynaklı kısıtlılıkları olan,
? Emosyonel yetersizliği bulunan çocuklarda etkili neticeler verdiği bildirilmiştir (akt. Yılmaz, 2023).
Günümüzde kullanılan modern Uğraş terapisi modelleri: birey, çevre ve rol üçlüsünü birlikte ele alır. Sözü edilen Uğraş terapisi modelleri; Meyer vasıtasıyla 1922 senesinde kaleme alınan makaleden etkiler taşmaktadır.
Modeller incelendiğinde; bireyin sosyal ortamla etkin bir biçimde uyumlaşabilmesi maksatlı kullanılan ve birey için anlam yüklü performans çalışmalarının onun bedensel ve spirutüel özelliklerinde pozitif yönde gelişime sebep teşkil ettiği düşüncesinin itibarlı bir konumda yer aldığı görülür.
Bireyin rol performansları sırasında gerekli amaçlara erişim sağlamasının onun kendisini pozitif ve işe yarar hissetmesine destek sağladığı yönünde bilgilere rastlanır. Bahsi geçen pozitif duygunun bireyin yeni beceri örüntüleri edinmesi maksatlı gerçekleştirilecek çalışmalara sürat kazandırdığı hususunun altının çizildiği izlenir (akt. Huri, 2012).
( Devam Edecek)