Cinsellik doğal mıdır? İlk bakışta bu sorunun yanıtı fazlasıyla açık görünür. İnsan bedensel bir varlıktır; cinsel farklılaşmanın biyolojik bir zemini vardır; cinsel üreme insan türünün devamını sağlar; hormonlar, sinir sistemi ve beynin işleyişi cinsel uyarılma ve arzuyla ilişkilidir. İnsan dışındaki pek çok canlı türünde de cinsel davranış görülür. Bütün bunlar karşısında cinselliğin doğal olmadığını söylemek güçtür. Fakat sorun tam da burada başlar. Bir şeyin biyolojik bir temele sahip olması, onun bütün özelliklerinin biyolojiyle açıklanabileceği anlamına gelir mi? Daha önemlisi, “doğal” dediğimizde gerçekten neyi kastediyoruz?

.

Doğal sözcüğü gündelik dilde birbirinden oldukça farklı anlamlarda kullanılır. Doğuştan gelen, biyolojik bir temele sahip olan, insan müdahalesinden bağımsız bulunan, doğada başka canlılarda görülen, istatistiksel olarak yaygın ya da olağan sayılan ve hatta olması gereken için aynı sözcüğü kullanırız. Oysa bu anlamlar birbirine indirgenemez. Bir özelliğin biyolojik temelli olması onun bütünüyle doğuştan ve değişmez olduğunu; başka canlılarda görülmesi insan bakımından ahlaken kabul edilebilir olduğunu; yaygın olması sağlıklı ya da doğru olduğunu göstermez. “Doğal” sözcüğü bu ayrımlar yapılmadan kullanıldığında betimleyici bir yargı kolayca normatif bir yargıya dönüşür.^[1] Bu nedenle cinsellik hakkında en az üç soruyu birbirinden ayırmak gerekir: Cinselliğin biyolojik koşulları nelerdir? İnsanlar cinselliği nasıl yaşar ve anlamlandırır? Cinsel davranışlar hangi ölçütlerle ahlaken değerlendirilmelidir? İlk soru biyolojik ve açıklayıcıdır; ikincisi psikolojik ve toplumsal-kültürel, üçüncüsü ise normatiftir. Bu sorular birbiriyle ilişkilidir; fakat birinin yanıtı ötekinin yanıtını kendiliğinden vermez. Asıl güçlük de burada yatar; zira cinselliğin doğal olduğunu kabul ederken onu biyolojiye indirgememek, kültürel olarak biçimlendiğini kabul ederken de bedensel gerçekliğini ortadan kaldırmamak gerekir.

.

Cinselliğin biyolojik bir temeli bulunduğundan kuşku duymak için ciddi bir neden yoktur. Cinsel farklılaşma, üreme organları, hormonlar, sinir sistemi, beynin ödül ve motivasyon süreçleri cinsel davranışın biyolojik koşullarını oluşturur. Evrimsel açıdan bakıldığında eşeyli üreme insan türünün devamında temel bir işleve sahiptir. Fakat insan cinselliğini yalnızca üremeyle özdeşleştirdiğimiz anda ilk güçlük ortaya çıkar. İnsanlar yalnızca üremek için cinsel ilişki kurmaz. Cinsellik hazla, yakınlıkla, bağlanmayla, merakla, arzu ve imgelemle ilişkilidir. Üreme olanağının bulunmadığı durumlarda da cinsel arzu ve davranış ortadan kalkmaz. Dolayısıyla üreme cinselliğin biyolojik tarihinin önemli bir parçası olsa bile insan cinselliğinin bütün anlamını tüketmez.^[2]

.

Biyolojik açıklamanın sınırı daha somut biçimde de görülebilir. Hormonların ve sinirsel süreçlerin cinsel uyarılmadaki rolünü açıklamak, bir insanın neden belirli bir kişiyi arzuladığını, bu arzuyu neden sevgi, suçluluk, kıskançlık ya da bağlılıkla birlikte yaşadığını açıklamaya yetmez. Aynı şekilde cinsel hazzın fizyolojisini bilmek, sadakatin neden değerli görüldüğünü ya da mahremiyet ihlalinin neden incitici olduğunu göstermez. Demek ki aynı olguya ilişkin sorularımız değiştikçe açıklama düzeyimiz de değişmek zorundadır. Bu noktada katmanlı bir ontoloji açıklayıcı bir imkân sunar. İnsan tek katmanlı bir varlık değildir. Fiziksel ve kimyasal süreçler biyolojik yaşamın koşuludur; biyolojik yapı üzerinde ise algı, arzu, haz, imgelem, bellek ve bağlanma gibi psikolojik yaşantılar ortaya çıkar. İnsan yalnızca uyarılmaz, arzular; yalnızca bedensel haz duymaz, hazzını hatırlar, bekler, hayal eder ve yorumlar. Bu yaşantılar da insanın ilişkileri, yaşam öyküsü ve içinde yetiştiği toplumsal-kültürel çevre içinde anlam kazanır. Böylece tek bir açıklama düzeyi insan cinselliğinin bütününü tüketemez.^[3]

^.

Bu çerçevede iki uç tutumun sınırları da belirginleşir. Bir uçta cinselliği genlere, hormonlara, üreme dürtüsüne ya da evrimsel çıkara indirgeyen biyolojizm bulunur. Diğer uçta insan cinselliğini neredeyse bütünüyle söylemin, kültürün ve toplumsal ilişkilerin ürünü sayan radikal inşacılık yer alır. İlk yaklaşım insan cinselliğinin psikolojik, kültürel ve tarihsel çeşitliliğini açıklamakta zorlanırken ikincisi bedensel ve biyolojik zeminin gerçekliğini küçümseme tehlikesi taşır. Oysa biyolojik olan ile kültürel olan arasında seçim yapmak zorunda değiliz. İnsan cinselliği biyolojik olarak temellenir; psikolojik düzeyde yaşanır; toplumsal-kültürel ilişkiler içinde anlamlandırılır ve normatif olarak değerlendirilir.

.

Burada “katman” sözcüğünü dikkatli kullanmak gerekir. Fiziksel, biyolojik, psikolojik ve toplumsal-kültürel düzeyler birbirinden bütünüyle kopuk dünyalar değildir. Üst düzeyler alt düzeylere bağımlıdır; fakat alt düzeylerdeki süreçler üst düzeylerde ortaya çıkan bütün özellikleri tek başına açıklamaz. Özellikle psikolojik düzey bu bakımdan önemlidir. Arzu bedensel koşullardan bağımsız değildir; fakat arzulayan kişi aynı zamanda hatırlayan, hayal eden, seçen, bağlanan ve kendi yaşantısını yorumlayan kişidir. Psikolojik yaşantılar da toplumsal-kültürel ilişkilerden bağımsız değildir; insanlar arzularını adlandırmayı, ifade etmeyi, bastırmayı, kabul etmeyi ya da reddetmeyi belirli bir yaşam dünyası içinde öğrenirler. Bu nedenle psikolojik düzey biyolojik ile toplumsal-kültürel olan arasında basit bir köprü değil, kendine özgü özelliklerin ortaya çıktığı bir gerçeklik düzeyidir.

.

Cinselliğin insanî niteliği belki de en açık biçimde burada görünür. İnsan yalnızca cinsel bir bedene sahip değildir; kendi cinselliğinin farkında olan, onu anlamlandıran ve onun hakkında yargıda bulunan bir varlıktır. İnsan arzusunu adlandırır, kimi arzularını kabul eder, kimilerinden rahatsız olur; davranışlarını sınırlar, erteler ya da reddeder. Cinselliğini kendi benlik tasarımının ve yaşam öyküsünün bir parçası hâline getirir. Biyolojik zemin üzerinde psikolojik yaşantılar ortaya çıkar; bu yaşantılar da toplumsal-kültürel ilişkiler içinde anlamlandırılır. Katmanlar birbirini ortadan kaldırmaz; aynı insanî olgunun farklı gerçeklik ve açıklama düzeylerini oluşturur.

.

İnsanlar cinsel dürtünün biyolojik zeminini kültürel olarak yaratmazlar; fakat bu dürtünün nasıl anlamlandırılacağını, hangi davranışların kabul edilebilir sayılacağını, hangi ilişkilerin meşru görüleceğini, bedenin hangi bölümlerinin mahrem kabul edileceğini, sadakatin ne anlama geldiğini ve cinselliğin hangi koşullarda konuşulabileceğini büyük ölçüde toplumsal ve kültürel ilişkiler içinde öğrenirler. Aynı biyolojik kapasite farklı toplumlarda farklı evlilik biçimleri, mahremiyet anlayışları, güzellik ölçütleri, cinsel yasaklar ve ahlaki beklentiler içinde yaşanabilir. Kültürel çeşitlilik biyolojik zemini ortadan kaldırmaz; biyolojik zemin de tek bir kültürel biçimi zorunlu kılmaz.

.

Felsefe tarihinde farklı düşünürler bu çok katmanlı sorunun farklı yanlarını görünür kılmıştır. Platon’un Şölen’inde eros bedensel güzelliğe duyulan çekimden başlayıp başka nesnelere ve anlamlara yönelebilen bir arzu olarak ele alınır; böylece arzunun yalnızca bedensel uyarılmaya indirgenemeyeceği düşüncesi belirginleşir.^[4] Augustinus’ta cinsel arzu, özellikle düşüş sonrasında iradenin kendisine tam olarak hükmedemediği bir alan olarak belirir. Burada sorun yalnızca beden değil, arzu ile irade arasındaki gerilimdir.^[5] Her iki yaklaşım da farklı metafizik kabullere dayanmasına rağmen cinselliğin insan yaşamında salt biyolojik bir işlev olarak kalmadığını gösterir.

.

Freud bu tartışmayı başka bir yönden genişletir. Cinselliği yalnızca üreme organlarının yetişkinlikteki işlevine bağlamaz; libidoyu bilinçdışı, bastırma, haz ve kişilik gelişimiyle ilişkilendirir. Freud’un birçok savı bugün tartışmalı olsa da açtığı problem önemini korur: insan cinselliğini yalnızca yetişkinlerin üreme davranışı olarak tanımlamak, arzunun psikolojik karmaşıklığını kavramaya yetmez. Freud’un önemi burada belirli bir cinsellik kuramının doğruluğundan çok, biyolojik işlev ile psikolojik yaşantı arasındaki mesafeyi görünür kılmasındadır.^[6]

^.

Foucault ise ağırlığı toplumsal-kültürel düzeye taşır. Modern toplumlarda tıp, psikiyatri, hukuk, eğitim ve din gibi kurumlar insanların cinsellik hakkında konuşma, kendilerini sınıflandırma ve arzularını yorumlama biçimlerinin oluşmasında rol oynar. Bundan bedenin ya da cinsel arzunun söylem tarafından yoktan yaratıldığı sonucu çıkmaz. Daha ölçülü sonuç şudur: Biyolojik bir zeminin varlığı, insanların bu zemini hangi kavramlarla anlayacağını ve hangi normlarla değerlendireceğini tek başına belirlemez. İnsanlar cinselliği tarihsel olarak oluşmuş kavramlar, kurumlar ve değerler içinde anlamlandırırlar.^[7]

^.

Bu farklı yaklaşımları tek bir kuramın aşamaları gibi görmek gerekmez. Onların katkısı, cinselliğin farklı boyutlarını belirginleştirmeleridir: arzu dönüştürülebilir ve anlamlandırılabilir; arzu ile irade çatışabilir; cinsellik psikolojik yaşantının derinliklerine uzanabilir; cinsel kimlikler ve davranışlar toplumsal kurumlar içinde sınıflandırılabilir. Bu örnekler, felsefe tarihi içinde de tek bir açıklama düzeyiyle yetinemeyeceğimizi düşündürür.

.

Bu nedenle biyoloji ile kültürü birbirinin rakibi gibi düşünmek yanıltıcıdır. Bir insanın cinsel uyarılmasının fizyolojik koşullarını araştırmak başka, belirli bir kişiyi neden çekici bulduğunu araştırmak başka, bu çekimi nasıl yorumladığını araştırmak daha başka bir sorudur. Aynı olay farklı düzeylerde farklı açıklamalar gerektirebilir. Biyolojik açıklama psikolojik açıklamayı gereksizleştirmediği gibi psikolojik açıklama da toplumsal ve kültürel açıklamayı ortadan kaldırmaz.

.

Bu nokta cinsel yönelim tartışmalarında özellikle dikkat gerektirir. Cinsel yönelimi tek bir gene, tek bir hormona, tek bir çocukluk deneyimine ya da yalnızca kültürel öğrenmeye indirgeyen açıklamalar, karmaşık bir olguyu tek nedene bağlama riski taşır. Güncel bilimsel araştırmaların hangi biyolojik, gelişimsel ve çevresel etkenlerin ne ölçüde rol oynadığına ilişkin bulguları ayrıca değerlendirilmelidir; felsefi bir katman modeli bu ampirik soruların yanıtını önceden veremez. Katmanlı yaklaşımın burada sağlayabileceği şey daha sınırlıdır: “doğuştan mı, sonradan mı?” biçimindeki katı ikiliğin her durumda yeterli bir açıklama çerçevesi olmayabileceğini göstermek ve ampirik bulgulara açık kalmak.^[8]

^.

Fakat cinsellik konusunda en ciddi karışıklık, ontolojik sorudan normatif soruya geçildiğinde ortaya çıkar. Bir cinsel davranışın doğada bulunması onun ahlaken doğru olduğunu gösterir mi? Eğer “doğal” sözcüğünden “iyi” sonucuna geçersek, doğada bulunan saldırganlık, rekabet, hastalık ve ölüm karşısında da aynı sonucu kabul etmemiz gerekir. Doğa yalnızca insanların iyi bulduğu şeyleri içermez. Bu nedenle bir davranışın biyolojik ya da evrimsel açıklamasını yapmakla onun ahlaki değerini belirlemek farklı işlerdir.^[9]

^.

Tersi de doğrudur. Bir davranışın belirli bir toplumda alışılmadık olması onun biyolojik olarak olanaksız, hastalıklı ya da ahlaken yanlış olduğunu kendiliğinden göstermez. “Normal” sözcüğü burada en az “doğal” kadar sorunludur. İstatistiksel olarak yaygın olan, biyolojik olarak işlevsel olan, psikolojik olarak sağlıklı olan ve ahlaken kabul edilebilir olan aynı anlama gelmez. İnsanların çoğunun yaptığı bir davranış ahlaken yanlış olabilir; az sayıda insanda görülen bir özellik ise sırf seyrek olduğu için hastalık sayılamaz. İstatistiksel normdan biyolojik ya da ahlaki norma doğrudan geçilemez.

.

Cinsel davranışın ahlaki niteliğini bu nedenle yalnızca “doğal olup olmadığına” bakarak değerlendiremeyiz. Rıza, özgürlük, zarar, sömürü, eşitlik, sorumluluk ve ötekinin özne olarak tanınması gibi ölçütler normatif düzeyde devreye girer. İki insan arasındaki ilişkinin biyolojik açıklaması, o ilişkide tarafların birbirine karşı sorumluluklarını belirlemez. Rıza bir hormon değildir; sadakat bir gen değildir; mahremiyet anatomik bir özellik değildir. Bunlar insanların birbirlerini yalnızca bedenler olarak değil, amaçları, tercihleri ve değerleri bulunan özneler olarak gördükleri ilişkilerde anlam kazanır.^[10]

^.

Kültürel ve ahlaki normların varlığı da onların kendiliğinden haklı olduğu anlamına gelmez. Toplumlar cinselliği düzenlerken iktidar ilişkileri, dinsel kabuller, ataerkil yapılar, ekonomik çıkarlar ve tarihsel alışkanlıklar etkili olabilir. Bir normun uzun süredir var olması onun doğru olduğunu kanıtlamaz; fakat toplumsal olarak kurulmuş olması da tek başına yanlış olduğunu göstermez. Cinsel şiddetin yasaklanması, beden dokunulmazlığının korunması, çocukların korunması ve rızanın aranması da toplumsal ve hukuksal normlarla ifade edilir. Dolayısıyla “toplumsal olarak inşa edilmiştir” saptaması tek başına ne eleştiri ne de meşrulaştırmadır. Asıl soru, bir normun hangi gerekçelere dayandığı, kimleri koruduğu, kimlere zarar verdiği ve hangi hakları güvence altına aldığıdır.

.

Böylece cinselliğin katmanlı yapısı normatif tartışmada da önemini korur. Biyolojik düzey cinselliğin bedensel koşullarını; psikolojik düzey arzu, haz, bağlanma ve benlik yaşantısını; toplumsal-kültürel düzey ise bu yaşantıların hangi anlamlar, kurumlar ve normlar içinde yaşandığını anlamamıza yardım eder. Bu düzeylerin hiçbiri tek başına “cinsellik nedir?” sorusunu tüketemez. Üstelik katmanlar arasında aşağıdan yukarıya doğru mekanik bir belirlenim yoktur. Biyolojik yapı olanaklar ve sınırlılıklar oluşturur; fakat insanların bu olanakları hangi ilişki biçimleri, değerler ve kurumlar içinde yaşayacağını tek başına belirlemez.

.

Öyleyse “Cinsellik doğal mıdır?” sorusuna yalnızca “evet” ya da “hayır” demek yanıltıcıdır. Cinsellik biyolojik bir zemine sahip olması bakımından doğaldır. İnsan bedeni, cinsel farklılaşma, hormonlar, sinir sistemi, haz ve üreme kapasitesi kültür tarafından yoktan yaratılmaz. Fakat insan cinselliği yalnızca bunlardan ibaret değildir. İnsan biyolojik olanı psikolojik olarak yaşar, toplumsal ve kültürel ilişkiler içinde anlamlandırır ve normatif olarak değerlendirir. Bu nedenle insan cinselliği doğal bir temele sahip katmanlı bir gerçekliktir.

.

Belki de sorunun kendisini bu noktada yeniden kurmak gerekir. Cinselliğin doğal mı yoksa kültürel mi olduğunu sormak, bizi başlangıçtan itibaren yanlış bir seçime zorlar. Daha doğru soru şudur: Doğal olan nasıl insanîleşir? Cinsellik bu sorunun en açık örneklerinden biridir. Biyolojik beden ortadan kalkmaz; fakat biyolojik temelden kopmadan arzu, ilişki, anlam ve değer gibi yeni özellikler ortaya çıkar. İnsan doğanın dışına çıkmaz; fakat doğal varoluşu psikolojik ve toplumsal-kültürel gerçeklik düzeylerinde yeni biçimler kazanır. Bu nedenle cinselliğin doğallığını kabul etmek onu biyolojiye indirgemeyi gerektirmediği gibi, kültürel biçimlenişini kabul etmek de biyolojik gerçekliğini inkâr etmeyi gerektirmez.

.

Cinsellik doğaldır; fakat insan cinselliğinin ne olduğunu yalnızca doğaya bakarak anlayamayız. Çünkü insan doğadan kopmuş bir varlık değildir, ama yalnızca biyolojik bir varlık da değildir.

.

.

^[1] “Doğal” sözcüğünün betimleyici ve normatif kullanımlarını birbirinden ayırmak gerekir. Cinsellik felsefesinde biyolojik işlevden doğrudan ahlaki izin çıkaran doğal hukuk yaklaşımları ile bunlara yöneltilen eleştiriler için bkz. Raja Halwani, “Sex and Sexuality,” The Stanford Encyclopedia of Philosophy, özellikle §2.2.

^[2] İnsan cinsel arzusunun yalnızca hormonal bir mekanizmayla açıklanamayacağı; nöroendokrin düzenleme, ruhsal durum, ilişkisel etkenler ve kültürel değerlerin birlikte rol oynadığı konusunda bkz. Vi Nguyen, Austin Leonard ve Tung-Chin Hsieh, “Testosterone and Sexual Desire: A Review of the Evidence,” Androgens: Clinical Research and Therapeutics 3, no. 1 (2022); Filippo M. Nimbi vd., “Male Sexual Desire: An Overview of Biological, Psychological, Sexual, Relational, and Cultural Factors Influencing Desire,” Sexual Medicine Reviews 8, no. 1 (2020): 59–91.

^[3] Katmanlı ontoloji için tarihsel bir karşılaştırma noktası Nicolai Hartmann’dır. Hartmann gerçekliği inorganik, organik, psişik ve tinsel olmak üzere dört ana katmanda ele alır. Buradaki model Hartmann’ın şemasını aynen tekrar etmez; tinsel görüngüler toplumsal-kültürel katman içinde düşünülmektedir. Bkz. Nicolai Hartmann, Der Aufbau der realen Welt: Grundriß der allgemeinen Kategorienlehre (Berlin: Walter de Gruyter, 1940).

^[4] Platon, Symposium [Şölen], 210a–211d. Diotima’nın anlatısında eros tek bir güzel bedenden güzel bedenlere, ruhlara, yasalara ve bilgilere, sonunda güzelliğin kendisine yönelir.

^[5] Augustinus, The City of God, XIV.16–17, 24. Augustinus özellikle cinsel arzunun iradenin buyruğuna bütünüyle girmemesini ve bunun utançla ilişkisini tartışır.

^[6] Sigmund Freud, Three Essays on the Theory of Sexuality (1905), Standard Edition, c. 7, çev. James Strachey (London: Hogarth Press, 1953), özellikle “The Sexual Aberrations,” “Infantile Sexuality” ve “The Transformations of Puberty.”

^[7] Michel Foucault, The History of Sexuality, Volume 1: An Introduction, çev. Robert Hurley (New York: Pantheon Books, 1978), özellikle “The Incitement to Discourse” ve “The Perverse Implantation.”

^[8] Cinsel yönelimin tek bir etkene indirgenemeyeceği ve genetik, hormonal, gelişimsel, toplumsal ve kültürel etkenlerin olası rollerinin araştırıldığı konusunda bkz. American Psychological Association, “Understanding Sexual Orientation and Homosexuality” (2008); Yan Wang, Haoda Wu ve Zhong Sheng Sun, “The Biological Basis of Sexual Orientation: How Hormonal, Genetic, and Environmental Factors Influence to Whom We Are Sexually Attracted,” Frontiers in Neuroendocrinology 55 (2019): 100798.

^[9] Buradaki sorun, betimleyici bir doğa olgusundan tek başına normatif bir sonuç çıkarılamamasıdır. Cinsel etiğin doğal işlev, haz ve başka değerler bakımından tartışılması için bkz. Halwani, “Sex and Sexuality,” §2.2.

^[10] Cinsel etikte rızanın merkezî konumu ve rızanın ahlaki izin için gerekli ya da yeterli olup olmadığına ilişkin tartışmalar için bkz. Halwani, “Sex and Sexuality,” §2.2.1.

Yorumlar (0)