Kod ile Vicdanın Dansı: Felsefe ve Yapay Zeka Bölümü Üzerine

Bugün İbn Haldun Üniversitesinde açılması planlanan lisans ve ön lisans bölümlerinden biri olan “Felsefe ve Yapay Zeka” lisans bölümü üzerine konuşuyor olacağız.

Bir felsefe öğretmeni ve yazar olarak, “Felsefe ve Yapay Zeka” gibi bir lisans bölümünün Türkiye’de açılacak olması bende hemen heyecan verici bir merak uyandırdı. Doğru sorular sorulmadan doğru yanıtlar alınmaz çünkü. Biliriz ki felsefe yapmak her zaman yolda olmaktır ve onun soruları, tarihin tüm hazır yanıtlarından çok daha kıymetlidir. Bu gelişme, felsefeyi geçmişin bir laf kalabalığı olarak görenlere, onun hayatımızın her anında yaşayan, ne denli önemli bir güç olduğunu hatırlatacaktır.

Bu bölümün açılması, aslında çağımızın en büyük paradoksunu itiraf etmemiz anlamına geliyor: Teknik olarak yapabildiğimiz her şeyi, etik olarak yönetebiliyor muyuz?

Bugün insanlık, geleceğin belirsizliği karşısında duyduğu derin kaygıyla, kendi yarattığı yapay zekaya dönüp gelecek hakkında sorular soruyor. Gelecekte bizi neyin beklediğini, insanlığın nereye evrileceğini o dijital akıldan öğrenmek istiyoruz. Fakat ne gariptir ki, her soruya saniyeler içinde binlerce veri sunan o devasa algoritmalar, kendi gelecekleri ve bizim yarınımız hakkında ya derin bir sessizliğe gömülüyor ya da klişe tahminlerin ötesine geçemeyen yetersiz yanıtlar veriyor. Kimse gelecek hakkında kesin bir yanıt bulamıyor; çünkü gelecek, verilerin hesaplanabileceği bir laboratuvar değil, kuantum düzeyde, insanın özgür iradesi ve etik tercihleriyle inşa edeceği bir olasılıklar havuzudur.

Bence bu bölümün altında yatan temel mesele, “mekanik iyimserlik” e karşı yeni bir duruş geliştirme isteği. Yıllarca teknolojiye “nasıl yaparız?” sorusuyla yaklaştık. Şimdiyse birileri çıkıp diyor ki; “Bir şeyi yapabiliyor olman, onu yapman gerektiği anlamına gelmez. Ya da bu yapılanlar gelecekte etik sorunlar doğurabilir mi?” Keza bilgelik, çok şey bilmek değil; bildiğini doğru kullanmakta saklıdır. Çünkü bu durumun örneklerine çok kez şahit olduk. Ahlaktan ve sağduyudan yoksun her bilgi, yanlış ellerde büyük yıkımlara neden olmuştur.

Bana göre bu bölümün açılmasındaki gizil amaç, sadece IQ (Zeka Katsayısı) odaklı bir rasyonalite değil, EQ (Duygusal Zeka) ile harmanlanmış bir bilgelik arayışıdır. Saf matematiksel hesaplama gücü (IQ) ile donatılmış bir algoritma, verimli bir işlemcidir; ancak empati, şefkat ve etik hassasiyet (EQ) içermediği sürece, insanlık için bir tehdit unsuru haline gelebilir. Bölümün aslında “katı rasyonalizme” karşı “insani duyarlılığı” sisteme enjekte etme çabası olduğunu düşünüyorum.

Tabii ki bu bölümün var olmasının birçok avantajı vardır. Dünyanın köklü üniversitelerinin bu bölümü açma nedeni; teknolojiyi sadece üreten değil, onun insanlığa etkilerini anlamlandıran, yöneten ve etik sınırlarını çizen uzmanlara duyulan devasa ihtiyaçtan kaynaklanmaktadır. Çünkü yarının dünyasında sadece “kod” yazan ve konuşanlar değil, kodun toplumsal sözleşmesini okuyabilenler ön plana çıkacak. Bir yapay zekanın neden ayrımcı ya da duygudan uzak bir karar verdiğini, verdiği kararın doğru olup olmadığını sadece matematiksel olarak değil, etik bir zeminde açıklayabilen bir zihin, altın değerindedir. İnsanın EQ’sunu yapay zekanın IQ’suyla birleştirebilenler, aslında “teknolojik bir sağduyu” geliştirmiş olacaklardır.

Her yeniliğin avantajları kadar dezavantajları da kaçınılmazdır. İki disiplini sentezleme çabası, her iki alanı da yüzeyselliğe mahkûm etme riskini barındırır.

Felsefe, sabır ve derinlik ister; yapay zeka ise sürekli güncellenen, hız isteyen bir alandır. Bu iki hızı dengelemek çok zordur. “Her şeyden biraz bilen ama hiçbirinde uzman olmayan” mezunlar verme ihtimali, eğitimciler olarak bizi düşündürmelidir.

Asıl önemli nokta şu bana göre...

Sınıfta çocuklarla bir kavramı tartışırken, onların o tertemiz, önyargısız mantığına hayran kalıyorum. Onların EQ’su, henüz yetişkinlerin önyargılarıyla kirlenmemiş durumda çünkü. Peki, yapay zekaya “insan gibi” düşünmeyi öğretirken, ona bir “vicdan” kodlayabilir miyiz? İnsanın o karmaşık, çoğu zaman çelişkili ve irrasyonel yapısını bir makineye nasıl aktaracağız? Bir makine vicdanlı ve erdemli olabilir mi?

İşte burada yapay zekanın o büyük, sağır edici sessizliğiyle karşılaşıyoruz. İnsanlık ondan geleceğe dair kehanetler, insanlığın kurtuluşuna dair kesin reçeteler beklerken, makine derin bir suskunluk içinde kalıyor. Konuşuyor, metin üretiyor, analiz ediyor; ama varoluşsal ve felsefi anlamda aslında hiç ses vermiyor. Çünkü onun canı yanmıyor, yarınına dair bir kaygısı ya da ölümlülük bilinci yok. Vicdan ve gelecek bilinci, acı çekebilme yetisinden, incinebilirlikten doğar. Kendi varoluşunun sancısını çekmeyen bir mekanizma, geleceğin provasını yapamaz. Bu yüzden insanlığın gelecek sorularına o soğuk ekranlardan verilen tüm teknik yanıtlar hep yarım, hep sığ, hep yetersiz kalmaya mahkumdur.

IQ, makineye dünyayı analiz etmeyi öğretir; ancak EQ, makineye o dünyanın bir parçası olduğunu hissettirir. Bir makinenin “korku” veya “sevinç” duyması değil, insanların bu duygularını anlayıp “anlamlı” tepkiler vermesi asıl meselemiz olmalı.

Bu bölüm, teknoloji ile etik arasında kopan o ipi yeniden bağlamaya çalışmakta. Ancak korkarım ki, cevaplar yine teknolojide değil, o eski tozlu kitapların arasındaki kadim sorularda saklı: “İnsan nedir ve neye hizmet etmelidir?”

Belki de bu bölümün gerçek başarısı, müfredatındaki derslerde değil; mezunların teknolojiye bakarken içlerinde hissedecekleri o “etik huzursuzlukta” yatıyordur. Çünkü huzursuzluk, düşüncenin başladığı yerdir.

Sizce bir makineye “iyilik” kavramını sadece bir veri seti (IQ) olarak mı öğretmeliyiz, yoksa ona insanın acısını duyumsayabilecek gerçek bir bilinç mi kazandırmalıyız? Eğer ona sadece bir “EQ simülasyonu”, yani mış gibi yapan bir nezaket öğretirsek, insanlığın en büyük ikiyüzlülüğünü mekanikleştirmekten başka ne yapmış oluruz? Bu ayrım, sizce geleceğimizi nasıl etkiler? Ya peki ona gerçek bir bilinç yüklersek insanlığın sonu nereye gider?

Yorumlar (0)