Batı Dışı Modernlik Bağlamında Zaman ve Anlam Dünyası III: Ahmet Hamdi Tanpınar’da Değişme ve Devamlılık

Giriş: Kaybolan Zamandan Devamlılık Problemine

Modernleşmenin zamanla kurulan ilişkiyi değiştirmesi, bu yazı dizisinin ilk iki bölümünde farklı görünümleriyle ele alınmıştı. Ahmet Haşim’in Müslüman Saati, gündelik hayatın yalnızca başka bir saate göre düzenlenmesini değil, insanın içinde yaşadığı anlam dünyasının ve zaman tecrübesinin dönüşümünü görünür kılıyordu. Yahya Kemal’e gelindiğinde ise mesele, kaybolmakta olan zamanın kültürel hafıza içerisinde nasıl korunabileceği ve geçmişle bugün arasında nasıl bir süreklilik kurulabileceği sorusuna doğru genişliyordu.

Bu çizginin Ahmet Hamdi Tanpınar’a ulaşması tesadüfi değildir. Günerigök, Müslüman Saati’nin Türk edebiyatında oluşturduğu etkiyi değerlendirirken Yahya Kemal’le birlikte Tanpınar’ı da özellikle zikreder ve Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü “yeni zamanın alegorisi” olarak nitelendirir. Ona göre Haşim’in açtığı zaman problemi sonraki edebî kuşaklarda farklı biçimlerde devam etmiş; modernleşmeyle birlikte “hakiki hayatın geride bir yerde kaldığı” düşüncesi Türk edebiyatının temel meselelerinden biri hâline gelmiştir (Günerigök, 2022, s. 153).

Tanpınar’ın bu çizgideki yeri ise yalnızca zaman meselesini eserlerinin merkezine taşımasından kaynaklanmaz. Daha önemlisi, Haşim’de kayıp, Yahya Kemal’de hafıza ve kültürel süreklilik üzerinden izlenen problemin Tanpınar’da değişme ile devamlılık arasındaki ilişkinin kendisine dönüşmesidir. Günerigök de Haşim’in modernleşme karşısındaki tavrını değerlendirirken bu arayışı Tanpınar’ın “devam ederek değişmek, değişerek devam etmek” şeklinde ifade ettiği düşünceyle ilişkilendirir (Günerigök, 2022, s. 151).

Bu ifade, yazı dizisinin başından beri üzerinde durulan Batı dışı modernlik tartışması açısından özellikle önemlidir. Çünkü burada sorun artık gelenek veya modernlik arasında yapılacak bir tercih değildir. Asıl mesele, değişmenin geçmişi bütünüyle ortadan kaldırmadan, devamlılığın da değişmeyi imkânsızlaştırmadan nasıl gerçekleşebileceğidir.

Modernliğin Tek Zamanı Karşısında Farklı Zaman Tecrübeleri

İlk yazıda Nilüfer Göle’nin Batı dışı modernlik yaklaşımına başvurulmasının temel nedeni de buydu. Modernlik yalnızca Batı Avrupa’nın tarihsel tecrübesinin evrenselleştirilmesi olarak düşünüldüğünde, Batılı olmayan toplumların modernleşmesi çoğu zaman gelenekten uzaklaşmaları ve Batılı modernliğin kurumlarını, değerlerini ve hayat biçimlerini benimsemeleri üzerinden değerlendirilir. Oysa Batı dışı modernlik yaklaşımı, modernliğin farklı tarihsel ve kültürel tecrübeler içerisinden yeniden üretilebilme imkânını gündeme getirmektedir (Göle, 1998, ss. 310-320).

Bu açıdan zaman meselesi tali bir konu değildir. Çünkü modernleşmenin vaat ettiği “yeni”, yalnız kurumların veya teknolojinin yenilenmesini değil, geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki ilişkinin de yeniden kurulmasını beraberinde getirir. Günerigök, modern zaman tasavvurunun ilerleme düşüncesiyle ilişkisini vurgularken geleneksel zaman anlayışından doğrusal ve ilerlemeci zamana geçişi Türk modernleşmesinin önemli boyutlarından biri olarak değerlendirir (Günerigök, 2022, ss. 142-150).

Haşim’in Müslüman Saati bu dönüşümü henüz gerçekleşmekteyken fark eden metinlerden biridir. Günerigök’ün de belirttiği üzere Haşim, modernliğin dışında değildir; aksine modern bir şair olarak modernleşmenin meydana getirdiği kırılmayı yaşamaktadır (Günerigök, 2022, ss. 151-155). Tanpınar’a gelindiğinde bu sorgulama daha belirgin bir süreklilik problemine dönüşmektedir.

Zamanın Parçalanması ve Süreklilik Arayışı

Burada Byung-Chul Han’ın zaman üzerine geliştirdiği yaklaşım, ilk yazıda olduğu gibi yeniden açıklayıcı bir karşılaştırma imkânı sunmaktadır. Han’a göre çağdaş zaman krizini yalnızca hayatın hızlanmasıyla açıklamak yeterli değildir. Daha temel problem, zamanı oluşturan anların birbirleriyle bağlarını kaybetmesi, başka bir ifadeyle zamanın atomlaşmasıdır. Geçmiş, şimdi ve gelecek arasındaki bağ zayıfladığında zaman bir süreklilik oluşturamaz; birbirini izleyen fakat birbirine bağlanmayan anlardan meydana gelir (Han, 2020, ss. 8-10).

Han bu durumu “diskroni” kavramıyla açıklar. Zamanın bir yön ve bütünlük meydana getirememesi, insanın kendisini devam eden bir hikâyenin içerisinde konumlandırmasını da güçleştirir. Dolayısıyla modern zaman sorunu yalnızca “çok hızlı yaşamak” değildir; zamanın süre oluşturma kabiliyetini kaybetmesidir (Han, 2020, ss. 8-10, 16-17).

Bu noktada Han ile Tanpınar arasında doğrudan bir düşünsel ilişki kurmak mümkün değildir; farklı dönemlerde ve farklı meselelerden hareket etmektedirler. Ancak Han’ın zamanın parçalanmasına ilişkin tespiti, Tanpınar’ın değişme ve devamlılık problemine neden bu kadar güçlü biçimde yöneldiğini düşünmek için verimli bir kavramsal imkân sağlamaktadır. Bir toplum geçmişi ile bugünü arasındaki bağlantıyı kaybettiğinde modernleşme yalnızca değişme değil, aynı zamanda zamansal sürekliliğin kırılması biçiminde de yaşanabilir.

Tam da burada Tanpınar’ın “devam ederek değişmek, değişerek devam etmek” düşüncesi başka bir anlam kazanmaktadır. Mesele geçmişi olduğu gibi muhafaza etmek değildir. Geçmişin bugünün içerisinde yeni biçimler alarak devam edebilmesi ve değişmenin geçmişle bütün bağları ortadan kaldırmadan gerçekleşebilmesidir.

Haşim, Yahya Kemal ve Tanpınar: Üç Farklı Zaman Tavrı

Bu noktadan bakıldığında yazı dizisinin üç ismi arasında bir devamlılık kadar önemli farklılıklar da bulunmaktadır.

Haşim’in Müslüman Saati’nde zaman öncelikle kaybedilen bir bütünlük olarak görünür. Güneşin hareketi, şafak ve akşam, ibadet vakitleri ve gündelik hayat aynı ritim içerisinde birleşirken modern saat bu bütünlüğün bozulmasının simgesi hâline gelir. Ayvazoğlu’nun aktardığı biçimiyle Haşim’in eski ve yeni saat karşılaştırması, sonunda insanın “zaman içinde kaybolması” düşüncesine ulaşmaktadır (Ayvazoğlu, 2000, ss. 114-116).

Yahya Kemal’de ise geçmiş yalnızca kaybedilen bir dünya değildir. Şiir, dil, tarih, mekân ve kültürel hafıza aracılığıyla şimdiki zamanın içerisinde yeniden var olabilecek bir kaynak niteliği kazanır. Günerigök’ün Yahya Kemal’in klasik vezne dönüşü ile Haşim’in Müslüman Saati arasında kurduğu ilişki bu açıdan anlamlıdır: iki farklı edebî tavır, “Kendi Gök Kubbemiz” altında kendi zamanımızı gösteren bir saatin işleyişini hatırlama arzusunda birleşmektedir (Günerigök, 2022, ss. 153-154).

Tanpınar’la birlikte ise soru bir adım daha ileri taşınmaktadır: Hatırlanan geçmiş, değişen bugünün içerisinde nasıl yaşayacaktır?

Böylece Haşim’de kayıp, Yahya Kemal’de hafıza, Tanpınar’da ise devamlılık kavramları etrafında gelişen üç farklı fakat birbirine bağlanan zaman tavrından söz etmek mümkündür. Bu sıralama kesin ve kapalı kategoriler olarak değil, üç yazar arasındaki farklılaşmayı görünür kılan analitik bir çerçeve olarak düşünülmelidir.

Saatleri Ayarlama Enstitüsü: “Yeni Zaman” Meselesine Doğru

Günerigök’ün Saatleri Ayarlama Enstitüsü’nü “yeni zamanın alegorisi” olarak nitelendirmesi bu noktada özellikle dikkat çekicidir (Günerigök, 2022, s. 153). Çünkü Haşim’in Müslüman Saati ile başlayan tartışmada “saat” zaten teknik anlamının ötesine geçerek bir medeniyet ve hayat düzeninin göstergesi hâline gelmiştir. Tanpınar’ın romanının merkezinde yeniden saatin bulunması, Günerigök’ün Haşim’den Tanpınar’a uzattığı düşünsel hattı anlamlı kılmaktadır.

Haşim’de saat, kaybedilen zamanın işaretiydi. Tanpınar’a gelindiğinde ise Günerigök’ün “yeni zamanın alegorisi” şeklindeki okumasından hareketle, saat artık modern hayatın zamanı düzenleme ve ayarlama arzusunu tartışmaya açan bir imgeye dönüşmektedir.

Bu açıdan iki eser arasında dikkat çekici bir soru ortaya çıkar: İnsanların saatlerini aynı zamana ayarlamak, onların aynı zamanı yaşadıkları anlamına gelir mi?

Bu soru, modernleşmenin teknik ve kurumsal boyutu ile insanın yaşadığı kültürel zaman arasındaki mesafeyi yeniden görünür kılar. Modernleşme saati değiştirebilir; takvimi düzenleyebilir; gündelik hayatın ritmini yeniden kurabilir. Fakat bunların gerçekleşmesi, geçmişten devralınan hafızanın ve anlam dünyasının aynı hızla değiştiği anlamına gelmeyebilir.

Batı Dışı Modernlik Açısından Tanpınar

Bu noktada yazının başlangıcındaki Batı dışı modernlik tartışmasına yeniden dönülebilir. Göle’nin yaklaşımının sağladığı temel imkân, modernleşmeyi gelenek ile modernlik arasında zorunlu bir kopuş şeklinde düşünmemektir. Modernlik, farklı kültürel bağlamlarda farklı karşılaşmalar, gerilimler ve yeniden kuruluşlar meydana getirebilir (Göle, 1998, ss. 310-320).

Tanpınar’ın “devam ederek değişmek, değişerek devam etmek” şeklinde formüle edilen yaklaşımı bu açıdan Batı dışı modernlik tartışmasıyla verimli biçimde birlikte düşünülebilir. Burada Tanpınar’ın doğrudan Göle’nin kavramıyla açıklanabileceği iddia edilmemektedir. Aksine iki farklı düşünsel bağlam arasında analitik bir yakınlık kurulmaktadır: Her ikisinde de modernleşme, geçmişin bütünüyle terk edilmesini zorunlu kılan tek yönlü bir hareket olmaktan çıkar.

Dolayısıyla mesele modern olup olmamak değil, nasıl modernleşildiğidir.

Türk modernleşmesinin edebiyattaki zaman tartışması da tam burada önem kazanır. Haşim’in Müslüman Saati’nde duyduğu huzursuzluk, Yahya Kemal’in kültürel süreklilik arayışı ve Tanpınar’ın değişme ile devamlılığı birlikte düşünme çabası, modernleşmenin yalnızca dış dünyada gerçekleşen bir değişim olmadığını göstermektedir. Modernleşme aynı zamanda insanın geçmişiyle, bugünüyle ve geleceğiyle kurduğu ilişkinin yeniden biçimlenmesidir.

Sonuç: Kendi Zamanında Modern Olabilmek

Bu yazı dizisinin başlangıcında Ahmet Haşim’in Müslüman Saati üzerinden sorulan soru, Tanpınar’a gelindiğinde daha açık hâle gelmektedir. Modernleşmenin insanın zamanla kurduğu ilişkiyi değiştirmesi kaçınılmaz olabilir; fakat bu değişimin geçmişle bütün bağları koparması zorunlu mudur?

Haşim’in cevabı daha çok kaybın içerisinden yükselir. Modern saatle birlikte eski zamanın ritmi ve ona bağlı anlam dünyası çözülmektedir. Yahya Kemal, bu kayıp karşısında geçmişi kültürel hafızanın içerisinde yeniden kurmaya yönelir. Tanpınar’da ise problem, geçmişi geri getirmekten ziyade geçmiş ile bugünün devamlılık içerisinde nasıl birlikte var olabileceği meselesine dönüşür.

Bu bakımdan Haşim’den Yahya Kemal’e ve Tanpınar’a uzanan çizgi, Türk edebiyatında modernleşmenin yalnızca “eski-yeni” karşıtlığı içerisinde yaşanmadığını düşündürmektedir. Daha derinde, bir toplumun değişirken kendi tarihsel zamanını nasıl taşıyacağı sorusu bulunmaktadır.

Byung-Chul Han’ın zamanın parçalanması ve sürekliliğin kaybına ilişkin modern zaman eleştirisi, bu tarihsel tecrübeyle özdeşleştirilemese de sorunun güncelliğini göstermektedir. Zamanın yalnızca hızlanması değil, geçmişi şimdiye ve şimdiyi geleceğe bağlayan anlamlı sürekliliğin zayıflaması da modern insanın temel meselelerinden biridir (Han, 2020, ss. 8-10, 16-17).

Bu nedenle Batı dışı modernlik açısından asıl mesele, modernliğin dışında kalmak veya geçmişe dönmek değildir. Kendi tarihsel ve kültürel tecrübesini bütünüyle terk etmeden modern olabilmenin imkânını aramaktır.

Haşim’in kaybolduğunu düşündüğü saat, Yahya Kemal’de hatırlanmaya çalışılmış, Tanpınar’da ise değişmenin içinde devam edebilmenin problemine dönüşmüştür. Belki de bu üç edebî tavrın ortak sorusu en yalın biçimiyle şöyle ifade edilebilir: İnsan modernleşirken kendi zamanında kalabilir mi?

Kaynakça

Ayvazoğlu, Beşir (2000). Ömrüm Benim Bir Ateşti: Ahmet Haşim’in Hayatı, Sanatı, Estetiği, Dramı. İstanbul: Ötüken Neşriyat.

Göle, Nilüfer (1998). “Batı-dışı Modernliğin Kavramsallaştırılması Mümkün mü?” Sosyal Bilimleri Yeniden Düşünmek içinde (ss. 310-320). İstanbul: Metis Yayınları.

Günerigök, Mustafa (2022). “Müslüman Saati’ne Ağıt: Zamanın Modernleşmesine Dair Bir Deneme”, ss. 141-156.

Han, Byung-Chul (2020). Zamanın Kokusu: Bulunma Sanatı Üzerine Felsefi Bir Deneme (Çev. Şeyda Öztürk). İstanbul: Metis Yayınları.