Açlığın Gölgesinde Bir Dünya: Herkes İçin Gıda Mümkün mü?

Dünya; tarihinin hiçbir döneminde olmadığı kadar fazla gıda üretebilecek teknolojik imkânlara sahip. Buna rağmen milyonlarca insanın açlıkla mücadele etmesi, çağımızın en büyük çelişkilerinden birini oluşturuyor. Birleşmiş Milletlerin 2030 Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi kapsamında belirlediği ikinci amaç olan “Açlığa Son” yalnızca açlığın ortadan kaldırılmasını değil; gıda güvenliğinin sağlanmasını, beslenmenin iyileştirilmesini ve sürdürülebilir tarımın desteklenmesini hedefliyor. Ancak 2030 yılı yaklaşırken dünya bu hedefe ulaşmaktan oldukça uzak görünüyor. Birleşmiş Milletlerin Sürdürülebilir Kalkınma Amaçları Raporu 2026 verilerine göre, 2025 yılında yaklaşık 645 milyon insan yani dünya nüfusunun %7,8'i kronik yetersiz beslenmeyle karşı karşıya kaldı. Bu oran 2022 yılında %8,6 düzeyindeydi. Dolayısıyla küresel ölçekte sınırlı bir iyileşmeden söz etmek mümkün. Ancak açlığın azalması sorunun çözüldüğü anlamına gelmiyor. Nitekim 2025 yılında yaklaşık 2,1 milyar insan orta veya şiddetli düzeyde gıda güvencesizliği yaşadı. Bu sayı 2015 yılının 527 milyon üzerinde. Başka bir ifadeyle dünya nüfusunun yaklaşık dörtte biri yeterli ve güvenilir gıdaya erişimde güçlük çekiyor.

Son yıllarda yaşanan göreceli iyileşmeler coğrafi bakımdan eşit dağılmıyor. Orta ve Güney Asya ile Latin Amerika'da kaydedilen ilerlemelere karşılık Batı Asya'da yetersiz beslenme artmaya devam ediyor. Sahra Altı Afrika'da ise uzun süredir devam eden kötüleşme eğilimi durmuş olsa da bölgenin yapısal sorunları varlığını koruyor. Bu farklılıklar açlığın yalnızca tarımsal üretim kapasitesiyle değil; ekonomik gelişmişlik, siyasal istikrar, gelir dağılımı ve toplumsal eşitsizliklerle de ilişkili olduğunu gösteriyor. Açlığın en ağır sonuçlarını ise çocuklar yaşıyor. Rapora göre 2012-2024 döneminde beş yaş altındaki çocuklarda büyüme geriliği oranı %26,4'ten %23,2'ye geriledi. Aynı dönemde akut yetersiz beslenme oranı da %7,4'ten %6,6'ya düştü. Bu gelişmeler olumlu olmakla birlikte çocukların sağlıklı gelişimi açısından hâlâ ciddi sorunlar bulunduğunu ortaya koyuyor. Dahası, mesele yalnızca yeterli miktarda gıdaya ulaşmak değil. Beslenmenin niteliği de en az miktarı kadar önemli. Raporda, 2018-2024 döneminde 6-23 aylık çocukların yalnızca %30,8'inin asgari besin çeşitliliğine sahip olduğu belirtiliyor. Sahra Altı Afrika'da bu oran %18,5'e kadar düşüyor. Dolayısıyla açlıkla mücadele insanların karınlarını doyurmanın ötesinde sağlıklı ve dengeli beslenme hakkını güvence altına almayı gerektiriyor.

Açlık sorununun bir başka boyutunu tarımsal üretimin sürdürülebilirliği oluşturuyor. Birleşmiş Milletler verilerine göre 2024 yılında dünya genelinde tarıma yönelik kamu harcamaları 725 milyar dolara ulaşarak rekor kırdı. Ancak tarımın toplam kamu harcamaları içerisindeki payı 2015'teki %2,09 seviyesinden 2024'te %1,83'e geriledi. Bu durum, mutlak harcamalardaki artışın tarıma verilen göreli önemin yükseldiği anlamına gelmediğini gösteriyor. İklim değişikliği, kuraklık, savaşlar ve uluslararası ticarette yaşanan aksaklıklar da gıda sistemlerini kırılganlaştırıyor. Özellikle Orta Doğu'daki çatışmaların enerji, gübre ve taşımacılık maliyetlerini artırması, gıda fiyatları üzerinde yeni baskılar oluşturuyor. Böylece dünyanın bir bölgesinde yaşanan siyasal veya ekonomik kriz, binlerce kilometre uzaktaki insanların sofralarını doğrudan etkileyebiliyor. Bütün bu gelişmeler, açlığın yalnızca üretim yetersizliğinden kaynaklanan teknik bir sorun olarak değerlendirilemeyeceğini gösteriyor. Açlık aynı zamanda kaynakların paylaşımı, gelir eşitsizliği, toplumsal adalet ve siyasal tercihlerin bir sonucu. Bu nedenle açlıkla mücadele daha fazla üretmenin yanında üretilen gıdanın adil, erişilebilir ve sürdürülebilir biçimde dağıtılmasını da gerektiriyor.

Türkiye açısından bakıldığında ise meselenin özellikle gıda fiyatları ve hanehalklarının satın alma gücü üzerinden tartışılması gerekiyor. Türkiye önemli bir tarımsal üretim potansiyeline sahip olmasına rağmen gıda enflasyonu, artan üretim maliyetleri ve tarımsal üretimdeki yapısal sorunlarla karşı karşıya. Özellikle düşük gelirli haneler açısından sağlıklı ve dengeli beslenme, giderek daha fazla ekonomik imkânlarla ilişkili hâle geliyor. Gıda fiyatlarındaki yükseliş, bütün toplumsal kesimleri aynı ölçüde etkilemiyor. Gelirinin önemli bölümünü beslenmeye ayırmak zorunda kalan haneler, fiyat artışları karşısında tüketimlerini miktar veya çeşitlilik bakımından sınırlandırabiliyor. Bu durum açlığın yalnızca yiyecek bulamamakla değil, sağlıklı gıdaya düzenli erişememekle de ilgili olduğunu hatırlatıyor. Türkiye'de sürdürülebilir tarım politikalarının güçlendirilmesi, küçük üreticilerin desteklenmesi, gıda kayıplarının azaltılması ve sosyal koruma mekanizmalarının geliştirilmesi bu açıdan önem taşıyor. Özellikle çocukların yeterli ve dengeli beslenmesini güvence altına alan okul yemeği programları, gıda güvencesizliğiyle mücadelede değerlendirilebilecek önemli sosyal politika araçlarından biri. Sonuç olarak “Açlığa Son” amacı, yalnızca 2030 yılına kadar ulaşılması beklenen uluslararası bir hedef değil, aynı zamanda toplumların refahı nasıl tanımladıklarına ilişkin temel bir sorgulama alanı. Çünkü bir toplumun gelişmişliği, yalnızca ne kadar ürettiğiyle değil, ürettiklerinden herkesin ne ölçüde yararlanabildiğiyle de değerlendirilmeli. Açlığın ortadan kaldırılması, bu anlamda ekonomik olduğu kadar toplumsal ve ahlaki bir sorumluluk.

Önümüzdeki ay, Sağlık ve Kaliteli Yaşam başlığını inceliyor olacağız.

Kaynak: Birleşmiş Milletler, The Sustainable Development Goals Report 2026; TÜİK, Yoksulluk ve Yaşam Koşulları İstatistikleri 2025.

İstanbul Üniversitesi/İktisat Fakültesi

Dr. Öğr. Üyesi Özcan Garan