Sokak Hayvanları ve Toplumsal Vicdan: Birlikte Yaşamanın Sosyolojisi

.

Sokak hayvanları meselesi ilk bakışta hayvan sevgisi, güvenlik ve yaşam hakkı etrafında şekillenen bir tartışma gibi görünür. Oysa konu kent yaşamının nasıl düzenlendiği, kamusal alanın kimlere ait sayıldığı ve toplumun hangi canlıları birlikte yaşamın bir parçası olarak kabul ettiğiyle de ilgilidir. Aynı sokakta yaşayan insanların hayvanlara yönelik farklı tutumları yalnızca kişisel tercihlerle açıklanamaz. Bir kedi mahallenin doğal bir parçası olarak görülürken bir köpek güvenlik kaygısının odağına yerleşebilir. Hayvanları beslemek bir kişi için dayanışma örneğiyken başka biri için ortak alanların kullanımıyla ilgili bir sorun olabilir. Bu farklılıklar insanların hayvanların varlığına hangi toplumsal değerler ve beklentiler üzerinden anlam yüklediğini gösterir.

.

Durkheim'ın kolektif bilinç kavramı, bu tutumları anlamak için yararlı bir kuramsal çerçeve sunar. Durkheim'a göre bireylerin davranışları, toplumda paylaşılan değerlerden ve ahlaki kabullerden bağımsız değildir. Sokak hayvanları konusunda da sorumluluğun sınırları farklı biçimlerde tanımlanır. Bazı insanlar hayvanların korunmasını sosyal bir sorumluluk olarak görür, bazıları güvenlik ve çevre düzenini öncelikli kabul eder. Bu farklılıkları yalnızca bireysel duyarlılıkla açıklamak yeterli değildir; kentleşme, yaşam koşulları ve kamusal alanın kullanımına ilişkin beklentiler de dikkate alınmalıdır. Okşan Tandoğan'ın (2022) çalışması, sokak hayvanlarının kentleşmeyle birlikte değişen konumunu ele alır. Kentler büyüdükçe ortak kullanım alanları yeniden düzenlenir, hayvanların yaşam alanları daralabilir ve onların kentteki varlığı daha fazla tartışma konusu haline gelebilir. Dolayısıyla mesele, yalnızca hayvanların davranışlarıyla değil, kentlerin nasıl tasarlandığı ve hangi ihtiyaçların öncelikli görüldüğüyle de ilgilidir.

.

Kamusal alanın kimler için düzenlendiği sorusu, sokak hayvanları tartışmasının temel noktalarından biridir. Sokaklar ve parklar insanların gündelik ihtiyaçlarını karşıladığı kadar diğer canlıların da yaşamını sürdürdüğü mekanlardır. Onur Özkan ve Gökberk Uray'ın (2025) Yoldaş Türlerin Kent Hakkı başlıklı çalışması, sokak hayvanlarının kentteki konumunu kent hakkı ve biyopolitika kavramları üzerinden tartışır. Bu yaklaşım, hayvanların kentteki varlığının toplumsal söylemler ve yönetim kararlarıyla da şekillendiğini gösterir. Elbette insanların güvenlik, sağlık ve ortak alanların kullanımı konusunda kaygıları olabilir. Ancak sorunları yalnızca hayvanların varlığına bağlamak terk edilme, kontrolsüz üreme ve yetersiz veterinerlik hizmetleri gibi etkenleri gözden kaçırabilir. Hayvanların korunmasını savunanlarla sokaklarda bulunmalarından rahatsızlık duyanlar arasındaki anlaşmazlıklar da zaman zaman farklı yaşam biçimlerinin ve ahlaki kabullerin karşı karşıya gelmesine dönüşür. Bu nedenle tarafları birbirine karşı konumlandırmak yerine somut sorunların nedenlerini ve çözüm yollarını birlikte değerlendirmek gerekir.

.

Mahallelerde hayvanları besleyen, tedavileri için yardım toplayan veya gönüllü gruplarda çalışan insanlar, gündelik dayanışma ağları oluşturabilir. Bu faaliyetler komşuluk ilişkilerini güçlendirebildiği gibi ortak alanların kullanımı konusunda anlaşmazlıklara da yol açabilir. Dolayısıyla dayanışma her zaman uzlaşma üretmez. Kalıcı çözümler için bireysel çabaların kurumsal sorumluluklarla desteklenmesi gerekir. Nahit Bek'in (2025) sosyal belediyecilik üzerine çalışması da yerel yönetimlerin bu konudaki rolünü tartışmaya açmaktadır. Hayvanların bakımını ve tedavisini yalnızca gönüllülerin çabalarına bırakmak süreklilik gerektiren bir sorumluluğu kişisel fedakarlıklara indirger. Yerel yönetimlerin veteriner hekimler, sivil toplum kuruluşları ve mahalle sakinleriyle düzenli iş birliği kurması, hem hayvanların ihtiyaçlarının hem de kent sakinlerinin kaygılarının daha sağlıklı değerlendirilmesini sağlayabilir.

.

Uluslararası uygulamalar, sokak köpeklerinin yönetiminde tek bir yönteme dayanmak yerine farklı araçların birlikte kullanılmasını önermektedir. Dünya Hayvan Sağlığı Örgütünün (WOAH) rehberinde aşılama, kimliklendirme, sorumlu sahiplenme, üremenin kontrolü ve düzenli izleme birbiriyle ilişkili uygulamalar olarak ele alınır. Uluslararası Refakatçi Hayvan Yönetimi Koalisyonu (ICAM) ise politikaların yerel koşullar ve hayvan popülasyonuna ilişkin veriler temelinde geliştirilmesini önerir (ICAM, 2019; WOAH, 2024). Türkiye'de de hayvanların sayısı, sağlık durumu, terk edilme vakaları ve yoğunlaştıkları bölgeler hakkında güvenilir veriler toplanması, hizmetlerin ihtiyaçlara göre planlanmasına yardımcı olabilir. Başarı yalnızca kaç hayvanın toplandığıyla ölçülmemeli; tedavi ve bakım koşulları, sahiplendirme sonuçları ve vatandaşların güvenlik şikayetleri de değerlendirilmelidir. Sahipli hayvanların kimliklendirilmesi, terk edilmeyi önleyici denetimler ve sorumlu sahiplenme eğitimleri de bu sürecin parçasıdır. Bakımevlerinin yeterli veteriner personeline, uygun yaşam koşullarına ve etkili sahiplendirme programlarına sahip olması gerekir. Aksi halde hayvanların yalnızca bir yerden başka bir yere taşınması, sorunun temel nedenlerini ortadan kaldırmaz.

.

Toplumsal vicdanı yalnızca merhamet duygusuyla açıklamak bu nedenle eksik kalır. Bir hayvana yardım etmek bireysel bir davranıştır, onun yaşam koşullarını kalıcı biçimde iyileştirmek ise toplumsal ve kurumsal sorumluluk gerektirir. Sokak hayvanları meselesi, toplumun hangi canlıları korumaya değer gördüğünü olduğu kadar, ortak yaşamın yükümlülüklerini nasıl paylaştırdığını da ortaya koyar. Belki de asıl soru, sokak hayvanlarını sevip sevmediğimizden önce, aynı kentte yaşamanın sorumluluklarını nasıl paylaştığımızdır. Farklı ihtiyaçların ve beklentilerin varlığı kaçınılmazdır; önemli olan, bunları bilimsel veriler, etkili kamu hizmetleri ve karşılıklı sorumluluk temelinde yönetebilmektir. Sokak hayvanları böylece yalnızca hayvanların geleceğine ilişkin bir mesele olmaktan çıkar, kent yaşamını ve toplumsal dayanışmayı yeniden düşünmemizi sağlayan bir sosyoloji konusu haline gelir.

.

Kaynakça

Bek, N. (2025). Sosyal belediyecilik anlayışı bağlamında sokak hayvanları ve güncel tartışmalar. İDEALKENT, 17(47), 290–311. https://doi.org/10.31198/idealkent.1619003

Durkheim, É. (2006). Toplumsal işbölümü (Ö. Ozankaya, Çev.). Cem Yayınevi.

International Companion Animal Management Coalition (ICAM). (2019). Humane Dog Population Management Guidance. https://www.icam-coalition.org/wp-content/uploads/2019/09/ICAM-Humane-DPM-EN_REV-2024-Web.pdf

Özkan, O., & Uray, G. (2025). Yoldaş türlerin kent hakkı: Türkiye’de sokak hayvanlarına yönelik biyopolitik müdahale. REFLEKTİF Sosyal Bilimler Dergisi, 6(3), 927–946. https://doi.org/10.47613/reflektif.2025.250

Tandoğan, O. (2022). Kentleşme bağlamında sokak hayvanlarının değişen statüsü. Kent Akademisi, 15(4), 1884–1905. https://doi.org/10.35674/kent.1109822

World Organisation for Animal Health (WOAH). (2024). Terrestrial Animal Health Code, Chapter 7.7: Dog Population Management. https://www.woah.org/fileadmin/Home/eng/Health_standards/tahc/2024/en_chapitre_aw_stray_dog.htm