Dünyaya hoş geldin çocuk… Şimdi seni anlama zamanıdır. Sözcüklerle konuşamasan dahi her ağladığında, ses çıkardığında seni duymak, bakışlarını ve bedensel tepkilerini okuyarak sana ses olmak vaktidir şimdi. Zamanla büyüyeceksin, bu iletişim sürecimiz dil ve konuşma becerilerinin gelişmesiyle birlikte artık sözcüklere daha sonraları cümlelere dökülecek. Seni dinlemekle yükümlüyüz çocuk çünkü sen varlığını, benliğini, ihtiyaçlarını ve potansiyellerini bizler diye nitelendirdiğimiz öncelikle ailenle, büyüklerinle, yaşıtlarınla veya küçüklerinle etkileşim içinde konuşarak ve anlatarak ortaya koyacaksın.

Evet, bir çocuğun dil gelişimi; biyolojik ve bilişsel bileşenlerin yanında çevrenin etkisi ile şekillenir. Konuşmak çocuğun sadece ses çıkartması değildir aynı zamanda yakın ve uzak çevresiyle iç dünyasını ifade etmesi, duygularını aktarması, ihtiyaçlarını karşılaması ve kendi sınırlarını çizmesi demektir. Çocuk bu etkileşim alanını oluştururken bilişsel ve biyolojik yeterliliklerinin yanında bu aktarıma kulak verecek kritik bir eşik olarak nitelendireceğimiz yakın çevrenin varlığına ihtiyaç duyar.

Bu bağlamda yakın çevrenin etkinliği veya edilgenliği çocuğun ifade kabiliyeti üzerinde belirleyici bir rol üstlenir. Anlaşılsın veya anlaşılmasın, bir çocuğun ifade girişimlerinin karşılık bulması çocukta duygularını kabul eden, merakını karşılayan bir alan oluşturur. Bu alanı oluşturan dinleme ve anlama hususunda etkin bir çevre iletişimi destekleyerek çocuğa buradayız ve anlıyoruz bilincini yerleştirirken; buna karşılık çocuğu görmezden gelen, onun anlatmak istediklerine karşılık vermeyen ve ifade girişimlerini sürekli kesintiye uğratan bir çevre ise çocukta biz yokuz, kimse yok bilinci oluşturarak çocuğun iletişim kurma isteğini sınırlandırabilir.

Burası Dünya çocuk. Herkes seni duymayı, anlamayı ve dinlemeyi bilmeyebilir veya istemeyebilir. Kimi kulaklarını kapatır, kimi seni duysa da karşılık vermez. Ama bil ki kim kulaklarını sana tıkadıysa onun sağırlığından sen mesul değilsin ve kim varken varım diyemiyorsa; onun çıkaramadığı sesten sen sorumlu değilsin. Peki incitecek misin yüreğinden gelen sesi? Kendini anlatamadığın için değil, anlatmak istediklerine kulak verilmediği için susacak mısın?

Evet, susmanın hikayesi tam da böyle başlar. Açıkça sus diyen bir tavrın yanında örtük biçimde sus komutu veren nice davranış, düşünce ve tavır örüntüleri vardır. Anlatırken yüzünü çeviren biri, ağladığında değişmeyen bir bakış, sevindiğinde asık bir surat, korktuğunda hissizce yaklaşan bir ebeveyn, ‘buna mı sevindin, bunu mu anlatacaktın, bunu mu anlamadın’ diyen bir ses… Açık susturulma çocuğun sözünün doğrudan kesilmesi, ‘Sen sus, büyüklerin işine karışma, ağlama, sesini çıkarma.’gibi sözel komutlarla engellenmesidir. Örtük susturulma ise çocuğa sözel olarak sus denilmese bile, çocuğun konuştuğunda göz temasının kesilmesi, ilgisiz kalınması, anlattıklarının küçümsenmesi, geçiştirilmesi veya duygularının yok sayılmasıdır.

Tam da bu gibi oluşumlar karşısında çocuk bu deneyimlerin içinde konuşmanın neye yol açabileceğini anlamlandırmaya çalışır. Bir süre sonra anlatmamak, duygusunu bastırmak, yaşadıklarını kendine saklamak gibi düşünce ve eylemler çocuk tarafından en güvenli alan haline gelebilir. Etkin bir dinleyici alanı yerine edilgen bir sessizlik tarafını güvenli alan olarak belirleyen çocuk için artık susmak bir tercih değil, öğrenilmiş bir çaresizlik veya sığınılacak bir savunma mekanizması olarak görülür.

Dünya dönüyor, zaman su gibi akıp gidiyor çocuk. Sen ise sözcükleri değil, sözcükleri nerede kimin yanında ve hangi koşullarda kullanabileceğini de öğreniyorsun. Susmak bazen kendi sınırını korumaktır evet ama açık veya örtük biçimde susturulmak senin seçimin değil, maruz bırakıldığın bir dayatmadır. Bu iki suskunluk birbirine benzeyebilir çocuk ama ikisi aynı hikayeyi anlatmaz. Biri senin tercihindir, diğeri ise seni bu tercihe zorlayan bir savunma mekanizmasıdır.

Evet, çocuğun iletişim kurma isteğine karşılık yaşadığı deneyimler, susmanın bir başa çıkma stratejisi olarak bilinçaltına yerleşmesine yol açabilir. Başka bir ifadeyle çocuklukta konuşarak var olma hakkı açık veya örtük biçimde kısıtlanan bir çocuk için bu durum bir sessizlik öğretisine dönüşür. Çocukluk döneminde başlayan bu öğreti zaman ilerleyip çocukluk geride kaldığında da sessizlik refleksi olarak kendini göstererek yetişkinlikte de kökleşmiş bir biçimde kimliğin bir parçası olarak tezahür eder.

Artık büyümüş, kendi hayatını kurmuş bir yetişkin maruz kaldığı bir haksızlıkta, yaşadığı bir kırgınlıkta veya taşımaya çalıştığı ve taşımakta zorlandığı her yükte yine o çocukluktaki en güvenli alan olarak atadığı susma eylemine sığınır. Anlatmamayı bir erdem, duygularını içine atmayı bir güç gösterisi, yüklerini kimseyle paylaşmamayı ise hayatta kalma stratejisi olarak görür. Oysaki yetişkinlikte sürdürülen bu sessizlik içsel gerilimi ve bunalımı azaltmaz bilakis bastırılan her duygunun, söylenemeyen her sözün ruhun derinliklerinde birikerek sessiz bir patlamaya hazırlanmasına neden olur.

Büyüdün çocuk. Susmanın enkazı altında nasıl da eziliyorsun. Korktuğun halde cesur gibi görünmeye çalışıyorsun. Üzülüyorsun ama ağlayamıyorsun. Öfkeleniyorsun ama öfkeni kalbinin içine atıp kalbini öldürüyorsun. Sırf güçlü görünmek adına ‘yapamadım, yoruldum, zorlanıyorum’ diyemiyorsun… Susturulmak… Artık sadece kelimeleri susturmakla kalmıyor çocuk… Büyüdün ve artık bir sus oldun. Sus pus oldun. Sana öğretilen sessizliği içinde kopan çığlıklara rağmen tek sığınağın olarak bildin, bir zırh gibi giydin suskunluğunu... Anlatmamayı bir erdem sanıp tüm acıları kalbine gömdün. Oysa dilde ve kalpte biriken sessizlik bedenine ne yaptı çocuk… Artık sen sussan da bedenin konuşmaya başladı…Hastalanıyorsun çocuk... Hiçbir hastalığın yokken hasta oluyorsun!

Evet, ruhun yuttuklarını beden bir gün dışarı atar. Ruhun taşımaya mecbur bırakıldığı suskunluk sarmalını nihayetinde beden sırtlanmaya başlar. Anlatılmayan, dışarı aktarılamayan her duygu zaman geçtikçe biyolojik bir çığlığa dönüşür. Dile dökülmeyen keşkeler, öfkeler, kırgınlık ve kızgınlıklar, duyguların bastırılması nedeni bilinmeyen hastalıklara dönüşür. Böylece insan sırf çocukluktan kalan bir susturulma durumu sebebiyle alışkanlık haline getirdiği anlatmama eylemini tek yol olarak seçtiği için yetişkinlikte yeni bir cepheyle yüzleşmek durumunda kalır: Nedeni Bilinmeyen Hastalıklar Cephesi…Peki bedene yüklenen bu sessizlik kader midir? İnsan çocukken öğrendiği çaresizliği yetişkin aklıyla yeniden yazamaz mı?

İşte tam da bu yüzdendir ki anlatmak gerekir. Çocuklukta açık veya örtülü biçimde susturulmanın getirdiği anlatmama alışkanlığından sıyrılmak, içindeki enkazı kelimelerle dışarı taşımak, insanın kendini iyileştirmesinin ve hayatta yeniden bir ses olmasının ilk adımıdır. Konuşmayı bilen insanın yeniden konuşmayı öğrenmesidir bu. Şifa sustuklarını söze dökebilmekle, anlatmamayı kader çemberinden çıkararak yol almakla bulunacaktır. Hani Ayna grubunun hafızalarımıza kazınan o unutulmaz şarkısında dediği gibi;

‘Hayatta paylaşmaya değer,

Bildiğin bir sır varsa eğer,

Haykırıp dağlara taşlara,

Anlatmalıymış meğer’

İçte birikip duran yükler dışarı akmadıkça, ruh da bende de özgürleşemez. Yaz yağmuru gibi dökülmelidir insan, yoksa yağmur yağmazsa kim bilebilir bulutların yükünü? O halde var mısınız konuşmayı yeniden öğrenmeye?

Yazıda geçen dize, söz ve bestesi Erhan Güleryüz’e ait olan Ayna Grubu tarafından seslendirilen 2002 yılında yayımlanan Bostancı Durağı Albümünde yer alan ‘Anlatmalıymış Meğer’ isimli eserden alıntılanmıştır.