Prof. Dr. İoanna Kuçuradi’yi kaybettik. Felsefe ve düşünce dünyamız çok önemli bir aydınını yitirdi; kendisini minnet ve saygıyla anıyorum. 21. yüzyılın ilk çeyreğini geride bırakırken dünyada ve ülkemizde yaşanan bunaltıcı ekonomik, siyasal, toplumsal ve kültürel sarsıntılar, ahlaki yozlaşma, yabancılaşma ile siyasi ve kurumsal erozyon dikkate alındığında, Kuçuradi’nin insan hakları, etik, aksiyoloji (değerler felsefesi) ve demokrasi üzerine yazdıkları ve söyledikleri bugün çok daha anlamlı ve kıymetli hale gelmektedir. Onun düşünsel mirası, karşı karşıya olduğumuz toplumsal sorunları anlamak ve “insanı merkeze alan” bir toplum anlayışını yeniden tahayyül etmek açısından hayati önemini korumaktadır.
Kuçuradi, felsefe ve insan hakları alanında Türkiye’nin yetiştirdiği en özgün düşünürlerden biriydi. Etik, demokrasi, sivil toplum, sosyal adalet ve insan hakları odaklı çalışmalarıyla toplumsal yaşamı insanın değeri ve hakları temelinde kavramaya yönelik benzersiz katkılar sundu. Özellikle sivil toplumun özerkliği, demokratik yaşamın niteliği ve sosyal adalet üzerine geliştirdiği düşünceler, bugün de toplumsal meselelerimizi çözümlemek adına guçlü bir felsefi zemin sunmaktadır.
Bu yazıda, İoanna Kuçuradi’nin benimsediği akademik yaklaşım ve özellikle kavram ile anlam arasındaki ilişkiye verdiği temel önem ele alınmaktadır. Kuçuradi, yaygın veya popüler kavramlar etrafında yürütülen tartışmalarda ortaya çıkan kavram kargaşası ile anlam belirsizliğine her zaman mesafeli durmuş; öncelikle kavramların "neliğinin" tespit edilmesi gerektiğini savunmuştur. Ona göre nitelikli bir akademik çözümleme, kavramın dilsel kökeninin, semantik içeriğinin ve tarihsel-toplumsal kullanım bağlamının açıkça ortaya konulmasını zorunlu kılar.
Katıldığı panellerde ve akademik toplantılarda da tartışmayı genellikle bu ilkeden başlatarak kavramların felsefi temellerini, tarihsel ve düşünsel serüvenlerini açık kılardı. Bu yöntem sayesinde kavramın anlam katmanlarını görünür kılar; neyi ifade ettiğini ve hangi bağlamda nasıl kullanılması gerektiğini netleştirerek tartışmaların tutarlı bir zeminde yürütülmesini sağlardı. Kuçuradi için kavramsal açıklık, yalnızca yöntemsel bir dil titizliği değil, aynı zamanda düşünsel ve etik bir sorumluluğun gereğiydi.
Kuçuradi’nin de vurguladığı üzere, Türkiye’deki felsefi ve siyasal söylemde kavramların sınırları sıklıkla muğlaklaşmakta ve ciddi bir anlam belirsizliği yaşanmaktadır. Sosyolojimizin duayen isimlerinden merhum Şerif Mardin de kavramların bağlamından koparılarak kullanılması sorununa ısrarla dikkat çekmiştir. Nitekim "sivil toplum" kavramı, barındırdığı kaygan ve mutant yapısıyla her iki düşünürün de kavramsal netlik arayışında odağa aldığı temel örneklerden biri olmuştur.
Şerif Mardin ve İoanna Kuçuradi, sivil toplum kavramını analitik bir çerçevede ve felsefi temellerine uygun olarak yeniden tanımlama çabasını paylaşırlar. Mardin, sivil toplumu medeni toplumla özdeşleştirip Batı’ya özgü tarihsel bir toplumsal aşama olarak konumlandırırken; kavramın hem olumlu hem de olumsuz dinamikleri barındıran analitik bir inceleme aracı olduğunu vurgular. Kuçuradi ise sivil toplumu insan hakları eksenine oturtarak, bu yapıları devletten ve meslek örgütlerinden bağımsız, farkındalığı yüksek bireylerin gönüllü katılımıyla kamu yararına ve insan haklarının somutlaşmasına hizmet eden tüzel kişilikler olarak kavramsallaştırır.
Batı kökenli bir kavram olarak sivil toplum, Türkiye’nin politik ve akademik gündemine 1980’lerin sonlarından itibaren ‘kimlik’, ‘yurttaşlık’, ‘yeni toplumsal hareketler’ ‘kamusal alan’, ‘demokrasi ve devlet’ tartışmaları ekseninde dahil olmuştur. Bu tarihsel ve kuramsal arka plandan hareketle hazırladığım doktora tezimde, sivil toplum-devlet ilişkisi bağlamında Çağdaş Yaşamı Destekleme Derneği (ÇYDD) örneği üzerinden farklı ideolojik çizgilerdeki sivil toplum örgütlerinin demokratikleşme ile toplumsal kutuplaşma süreçlerindeki rollerini inceledim. Çalışmanın kuramsal ve tarihsel çerçevesini inşa ederken Tarih Vakfı’nın sivil toplum sempozyumlarındaki akademik birikimden ve İoanna Kuçuradi’nin kavrama getirdiği felsefi çözümlemelerden faydalandım.
Kuçuradi’nin felsefesi, siyaset felsefesi ile sosyolojinin kesişim noktasında duran sivil toplum kavramını ideolojilerin araçsal söylemlerinden arındırarak etik ve insan hakları zeminine oturtur. İdeolojiler toplumsal yapıları belirli güç ve çıkar ilişkileri üzerinden kurgularken, Kuçuradi sivil toplumu tarihsel ve kültürel göreliliğin ötesinde, insanın değerini ve insansal olanakları koruma alanı olarak tanımlar. Bu çerçevede demokrasi ve adalet; yalnızca şekilsel birer siyasal mekanizma veya ideolojik mücadele sahası olmaktan çıkarak, toplumsal aktörlerin kamusal alandaki eylemlerini insan hakları ekseninde denetledikleri etik bir sorumluluk rejimine dönüşür. Böylece sivil toplum, devlet hegemonyasına ve hegemonik ideolojilere karşı eleştirel vicdanın ve evrensel insan haklarının kurucu zeminini oluşturur.
Hem Kuçuradi hem de Mardin’in perspektifinden hareketle sivil toplumun demokratik niteliği, yalnızca devlet dışı bir örgütlenme alanı olmasından kaynaklanmaz. Sivil toplumun temel niteliği; yurttaşların özgür iradeleriyle örgütlenebilmeleri, kendi amaç ve kararlarını özerk biçimde oluşturabilmeleri ve kamusal yaşamın sorunları karşısında eleştirel bir tutum geliştirebilmeleridir. Bu açıdan sivil toplum kuruluşlarının herhangi bir siyasal, ekonomik, dinsel ya da ideolojik yapının vesayeti altına girmesi, örgütlenmenin biçimsel varlığını sürdürmesine rağmen özerk ve çoğulcu karakterini zayıflatır. Kuçuradi'nin insan hakları ve demokrasi anlayışı açısından bakıldığında, buradaki temel mesele siyasal bir partiyle veya erkle ilişki kurmaktan ziyade, sivil toplum kuruluşunun kendi bağımsız iradesini oluşturma ve koruma kapasitesidir.
Sonuç olarak, Ioanna Kuçuradi ve Şerif Mardin gibi düşünürler, Türkiye’nin sosyal bilimler ve felsefe geleneğinde kavramsal berraklığı, etik sorumluluğu ve kuramsal derinliği temsil eden müstesna bir kuşağın simge isimleridir. Bu kuşağın gidişi, yalnızca bireysel entelektüel kayıplar değil; aynı zamanda toplumsal meselelere analitik titizlikle ve insan odaklı bir vicdanla yaklaşma erdeminin simgesel olarak eksilmesidir. Kuçuradi’nin sivil toplumu insan hakları zeminine oturtan etik vizyonu ile Mardin’in kavramları tarihsel-toplumsal bağlamına oturtan sosyolojik duyarlılığı, günümüzün sığlaşan tartışmaları karşısında yol gösterici bir kılavuz niteliği taşımaktadır. Onların bıraktığı düşünsel miras; sivil toplumu araçsal söylemlerin, ideolojik vesayetlerin ve kavram kargaşalarının ötesinde, özgürleşmenin ve insani değerleri korumanın kurucu alanı olarak yeniden düşünmeyi zorunlu kılmaktadır.
Prof. Dr. Özkan YILDIZ
Dokuz Eylül Üniversitesi
Sosyoloji Bölümü