( Devamı )
Sözü edilen sorunların meslek standartları ve moral prensipleri çerçevesinde denetlenmesi gerekir. Bu hususta yapılabilecekler:
Çevrimiçi olarak biriktirilen bilgilerle, ölçümleme vasıtalarının psikometriyle ilgili vasıflarının ele alınması,
Ölçümleme vasıtalarının kopya edilmesini engelleyici tedbirlerin ortaya konulması,
Geçerlik ile güvenirlik ölçütlerine negatif tesirde bulunulan ölçümleme vasıtalarının çevrimiçi olarak uygulanmaması,
Bireylerin kimliğinin tespiti maksatlı birtakım prosedürlere yer verilmesi,
Bireylere bulundukları ortamları düzenlemesi hususunda tavsiyeler sunulması,
Ölçümleme vasıtalarının yalnızca ehil kişiler vasıtasıyla uygulanmasını olanaklı kılacak kontrol mekanizmasının geliştirilmesi,
Terapist ile bireyin video konferansı uygulamasına dayalı terapi hizmeti uygulamasında iletişim noksanlığının giderilmesi,
Teknolojinin elverişliliğinin denetlenmesi olarak ifade edilebilir (Demirci, 2020).
Çevrimiçi grup çalışmaları ile ilgili şunlar söylenebilir: Grup terapisi ve grup rehberliği hizmetleri de çevrimiçi şekilde yapılabilir. Karşılıklı grup terapisi uygulamalarında lüzumlu görülen düzenleyici hususlar; çevrimiçi çalışma gruplarında da geçerli kabul edilir. Grup düzeyinde gerçekleştirilen çevrimiçi hizmetler; karşılıklı hizmetler ölçüsünde başarı sağlar. Çevrimiçi grup uygulamalarının yapıldığı ortamlara:
İleti panosu,
Bültenler,
Muhabbet odası,
Elektronik postalarla ilgili listeler,
Çevrimiçi form setleri,
Destekleyen gruplar,
Video konferansı,
Avatar temelli grup pratikleri örnek oluşturabilir.
Çevrimiçi grup çalışmalarının avantajları:
• Vakit ile uzaklık bariyerlerini aşması,
• Zenginleştiriciliği,
• Yaşantısallığı,
• Çeşitlilik temelliliği,
• Anonimliği,
• Yazınsal etkileşime açıklığı,
• Düşük maliyetliliği gibi boyutlarıyla kullanışlılığı kanıtlılıdır.
Buna karşın çevrimiçi grup çalışmaları:
• Çok sayıda bireyi çevrimiçi olarak biriktirme zorluğu,
• Tekniksel zorluklar ve aksamalar,
• Uygulama zorlukları,
• Karşılıklı grup çalışmalarındaki gibi çemberimsi şekilde oturmaya elverişlilik göstermemesi,
• Gruptaki şahısların birbirinin vücutlarını tamamıyla görmemesi boyutlarıyla avantajsızdır.
Grup çalışmaları sürecinde:
• Ayrıntıları düşünmek,
• Grupların planlanmasını evvelden gerçekleştirmek,
• Grupların çevrimiçi hizmete elverişlilik gösterip göstermediğini göz önünde bulundurmak,?
•Hangi çevrimiçi ortamların kullanılacağını belirlemek,
• Çevrimiçi ortamların gruptaki üyelerce; başarıyla kullanılabileceği veya kullanılamayacağı hususlarını gözetmek,
• İlgili yazılım programlarının kurulumunu ve çalışmasını sağlamak,
• İletileri; kaydetme ya da silme ile ilgili teknolojik bilgi ve becerilere haiz olmak,
• Çevrimiçi grupların idaresi ile terapi beceri örüntülerine sahip olmak gerekir.
Grup çalışmaları sürecinde terapistin: Grup kurallarını açıklaması, kuralların üyelerce iyice anlaşılıp anlaşılmadığını denetlemesi, çatışmaların belirmesini önlemesi, çatışmalar belirmişse arabulucu rolü üstlenmesi, güveni inşa etmesi, gizliliği sağlaması, gruptan ayrılmak isteyen bireylerin grubu bilgilendirmesini sağlaması icap eder (Buyruk Genç ve Zeren, 2020).
Çevrimiçi terapi yaklaşımına dayalı terapi periyodu; kişinin sorun sahalarını temizleme ve sorunlarıyla etkin başa çıkmasına destek sağlama yönelimli uygulamaların tamamını içeren bir süreç olarak özetlenebilir.
Çevrimiçi psikoterapi periyodunda; bilhassa psikoterapötik diyaloğun inşa edilmesi baskın özen gerektirir. Karşılıklı psikoterapi; becerileri, şartları ile tekniklerinin çevrimiçi psikoterapi periyodunda da kullanılabilmesi çevrimiçi psikoterapiye dair lüzumlu görülen eğitimlerin tamamlanmasına bağlıdır.
Karşılılıklı psikoterapi periyodunda istifade edilen; ana beceriler, şartlar ile teknikler çevrimiçi psikoterapi periyodunda da kullanılmaktadır. Farklılaşan yanları; çevrimiçi terapi uygulamalarında yansıtma ya da geri beslemelerin çevrimiçi şekilde gerçekleştirilmesidir.
Teknolojiden istifade eden ve bilgisayarlar tabanlı etkileşime yüzü dönük bulunan bireyler çevrimiçi psikoterapi periyodunda sözü edilen vasıflara haiz bulunmayanlara kıyasla rahatlık eksenli psikoterapötik diyalog geliştirebilir (akt. Damar, 2019).
Terapi hizmeti evvelinde terapistin; çevrimiçi terapinin belli başlı özellikleri, teknolojiye dayalı olarak sunulmasına dair vasıflarını kapsayan; söze ve yazıya dayalı bilgilendirmeli onay alması gerekir. Bilgilendirme temelli onay alma sırasında mutlak surtette uyulması icap eden hususlar:
Terapist bilgileri,
Terapi periyodu,
Destek sunulan bireye erişim sağlamayla ilgili bilgiler,
Aciliyetli durumlarla ilgili plan bilgileri,
Aciliyetli durumlarda erişilebilecek kişilerle ilgili bilgiler,
Terapi periyodu kuralları,
Destek sunulan bireyin haklar serisi,
Terapi periyodu gizliliği,
Gizlilik sınırlarıyla alakalı bilgiler,
Terapi hizmetinin ücreti ve ödemeyle alakalı bilgiler şeklinde sıralanabilir (Buyruk Genç, 2020).
Bu süreçte kullanılan yöntemler şu şekilde açıklanabilir:
a) Anlık Yazışma
Anlık yazılı mesaj ve metin tabanlı iletişim olarak da ifade edilir. Terapist ile destek sunulan bireyin birbirini görmediği yalnızca metine dayalı etkileşim kurduğu uygulama şeklidir.
Bu süreçte:
• Destek sunulan birey problemini yazar,
• Psikoterapist; destek sunulan bireyin yazdıklarına yansıtmalarda bulunur,
• Terapi periyodu karşılıklı yazışmaya dayalı olarak ilerler.
Metne dayalı etkileşim destek sunulan bireyin problemlerini söz eksenli etkileşime kıyasla daha iyi algılamasını ve somutlaştırmasını sağlar. Psikoterapistinse; destek sunulan bireyin ortaya koyduğu his ile düşünceleri yakalayabilmesine daha çok imkan tanır.
Sorular ile sunulan yanıtları manalandırmak maksadıyla ayrılan ya da sunulan yanlışlık içeren anlaşılma olasılığını noksanlaştırması metne dayalı etkileşimin bir diğer üstün tarafıdır. Metne dayalı etkileşimden istifade edilen çevrimiçi psikoterapi uygulamasında; destek sunulan bireylerin %92'lik diliminin doğru anlaşıldığını ve çevrimiçi psikoterapinin metin tabanlı iletişim uygulamasından hoşnut kaldığını bildirdiği ortaya konulmuştur.
Metine dayalı etkileşimde; mesaj ifadelerini kullanım seçenekleri bulunur. Duygularla alakalı sembollere dair kısa ifadelere, gülümsemelere ya da emojiler şeklindeki çehre ifadelerine yer verilir. Sözü edilen ifadelerin tamamı metne dayalı çevrimiçi etkileşimde hisleri iletebilmek maksadıyla kullanılır.
Ancak; belirgin bir hissi sembol vasıtasıyla iletme olanaklı görünse de sınırlandırıcılık arz edebilir. Bu hususta; ilgili davranmak icap eder.
Psikoterapist - destek sunulan kişi diyaloğu karmaşık bir yapıdadır. Yalnızca ifadelere yer verme eşduyum iletmeyebilir.
Karşılıklı terapi periyodundaki gözetilen destek sunulan kişi temellilik prensibinin çevrimiçi terapi periyodunda da gözetilmesi icap eder. Kişinin gereksinimleri ile vasıflarına elverişli teknik setlerinin tercih edilmesi gerekir.
Çevrimiçi terapi periyodunda psikoterapistlere; söze dayalı bulunmayan reaksiyonlarını destek sunulan bireye açıklaması konusunda süpervizyon desteği sunulması önemli görülür.
b) Elektronik Postalar
Terapist ile destek sunulan bireyin birbirini görmeksizin metin üzerinden etkileşim kurduğu bir uygulamadır. Anlık yazışma uygulamasından farklılaşan yönü; eş vakitsiz biçimde uygulanmasıdır.
Bu süreçte destek sunulan kişi detaylandırılmış bir şekilde yaşadığı problemi yazma yolunu kullanır. Psikoterapist; geri besleme sunar. Terapi periyodu buna bağlı olarak ilerletilir.
c) Video Konferansı
Terapist ile destek sunulan bireyin; mikrofonlar, hoparlörler ve bilgisayarlara ekli kameralar kullanmak suretiyle çift yönlü iletişim kurmalarına dayalı olarak gerçekleştirilir.
Video konferansı uygulamasında; terapist ile destek sunulan birey eş vakitli olarak birbirini görür ve duyar (akt. Damar, 2019).
d) Role Bürünme
Avatar olarak da ifade edilir.
Bu süreçte destek sunulan kişi:
Dilediği görünüme bürünebilir.
Sanal çehre ve vücutla kendisini anlatabilir,
Anonimsel kimliklere dayalı olarak; arzu ettiği, kendisine yakıştırdığı benliği serbestçe kurgulamak suretiyle kendisini takdim etme devinimi gösterebilir.
Sanal dünya içinde sanal öğrenmeler ile oyunlar ortaya koyma mekanlarından biri kabul edilen second life-ikinci hayat yakın tarihte kullanıcıların yanı sıra uygulamaları boyutunda da ün edinmiştir.
Sözü edilen sanal mekan diğer bir anlatımla second life-ikinci hayat:
• Kendisini kullanan kullanıcılara zenginlik içeren görselleştirilmiş avatar seçenekleri takdim eder,
• Kullanıcıların alternatifsel ve idealize edilmiş bir diğer alem yaratmasını sağlar,
• Kullanıcıların; ötekilerle sahici yaşamdakine benzer biçimde iletişime yönelmesine olanak tanır,
• Kullanıcıların; ötekilerle sahici alemdekine benzeşik tavır ile devinimler ortaya koymasını sağlar (akt. Zeren ve Bulut, 2018).
Altıntaş ve Gültekin (2005) çalışmasında çevrimiçi terapi araçlarının: elektronik posta, güvenli web tabanlı mesajlaşma sistemi, çetleşme, video konferans ve interaktif mekanda söze dayalı etkileşim biçiminde dizelemiştir.
Web tabanlı mesajlaşma sistemi; eletronik maillere göre daha güvenlidir. Buna karşın pahalıdır ve kullanımla ilgili bir takım sorunları barındırır.
Çetleşme; terapist ile destek sunulan bireyin birbiriyle eş vakitli yazışmak suretiyle etkileşime geçmesidir. Destek sunulan birey açısından masraflıdır. Yavaşlığı, yaygın bağlantısal kopukluk ve bireyin klavye kullanmadaki yavaşlığı sorun teşkil edebilir. Fazla vakit alır.
Video konferans; terapist açısından destek sunulan bireyle etkileşim kurmada idealdir. Karşılıklı terapi uygulamalarına yakınlığı, söze dayalı oluşu, terapist ile destek sunulan bireyin birbirini görmesine elverişliliği avantaj sağlar. Pahalılığı, karmaşıklığı, gelişimini tamamlayamaması uygulamaları limitlendirir. İleri internete, üst seviye sesli ve görüntülü etkileşim kalitesine gereksinim hisseder (Altıntaş ve Gültekin, 2005).
5.Terapist-Birey İlişkisi
Çevrimiçi terapi yaklaşımı temelli terapi periyodunda terapist-birey diyaloğu; terapist ile birey arasındaki uygulama anonimliği olarak ifade edilen, hedefler, görevler, bağlılık ve görüşler olmak üzere dört boyuta ayrılan psikoterapötik dayanışmaya dayalıdır. Psikoterapötik dayanışmada:
• Hedefler ya da amaçlar boyutuyla anlatılmak istenen; terapist ile destek sunulan bireyin terapi periyodunda terapi hedeflerini birlikte belirlemesidir.
• Görevler boyutuyla ifade edilmek istenen; terapist ile bireyin terapi periyodunda kullanılan teknik serileri hususunda mutabakat sağlaması ile teknik setlerini uygulayabilmesini değerlendirmedir.
• Bağlılık boyutuyla işaret edilen; terapist ile destek sunulan birey arasındaki çift yönlü güvene ve şartsız kabul bildirimine dayalı bağlılığın inşa edilmesidir.
• Görüşler boyutuyla ortaya konulmak istenen; terapi periyoduyla ilgili görüşlerinin uzlaşıp uzlaşmadığını değerlendirmedir.
Sözü edilen boyutlar: Birbiriyle bağıntılıdır, birbirlerine pozitif ya da negatif yönelimli etki edebilir, dsikoterapötik dayanışmanın çerçevesini çizer. Psikoterapi periyodunun etkili olmasının yolu psikoterapötik dayanışmanın sağlamlığından geçer (Erus, 2020).
6.Terapistin Rolü
Çevrimiçi terapi uygulamalarında etkileşimin kullanımına dair etik standartlar ortaya konulmuştur. Sözü edilen standartlar şu şekilde açıklanabilir:
a) Gizlilik
Bu standart, verilerin ve teknolojik etkileşim kayıtlarının saklanması, destek sunulan bireylerin haklarının muhafaza edilmesi ve güvenliğinin inşa edilmesi, bilgilerin teknolojik nakili şeklindeki konuları içerir ve tedbir maksadı taşır.
b) Çevrimiçi Diyalog Kurma
Bu standardın kapsamını oluşturan başlıklar:
• Çevrimiçi terapinin elverişliliği,
• Terapi planlaması,
• Terapinin süresi,
• Sınırları,
• Etkileşim kurma hususunda zorluğu bulunan kişiler olmak üzere beşe ayrılır.
Bu süreçte terapist
Bireyin; çevrimiçi terapiye elverişlilik gösterip göstermediğini belirler,
Çevrimiçi terapinin birtakım stuasyonlarda elverişili olmadığı hususunda kişiyi uyarır,
Bireyi; umuları eksenli çevrimiçi terapinin sınırlılıkları, riskleri ve yararları konusunda bilgilendirir,
Bireyin ve kendisinin; öznel şartları, alternatifsel terapi uygulamaları eksenli planlamalar yapar,
Destek sunulan bireyle diyalogunda; alternatifsel etkileşim araçlarını kullanma yoluna gider,
Kendisine erişim sağlanamadığı durumlarda destek alabileceği öteki terapistlerin bilgilerini paylaşır,
Yalnızca yetenekleri ve becerileri temelli çevrimiçi terapi hizmeti sunar,
On sekiz yaş altı bireylerin ailelerinden yazıya dayalı onay alır.
c) Hukuksal Konular
Terapistlerin çevrimiçi terapi hizmetleri ile ilgili olarak sorumlu oldukları sigortayı doğrulaması, sigorta ve hizmetlerinin yasal olduğunu ispat etmesi, sigorta ve hizmetlerinin yasal sınrlamaya tabi olmadığını ispatlaması, tersi durumlarda yasal yollara müracaat edileceği hususlarını kapsar (Altıntaş ve Gültekin, 2005).
Çevrimiçi terapinin zayıflıklarına ilişkin olarak; çevrimiçi terapinin yalnız başına benimsenmemesi gerekir. Çevrimiçi terapinin; karşılıklı terapi seanslarını destekleyen ya da tamamlayan bir uygulama şeklinde benimsenmesi veya görülmesi icap eder (akt. Zeren ve Bulut, 2018).
Anlık yazılı mesajlaşmaya dayalı olarak gerçekleştirilen çevrimiçi terapi uygulamaları sırasında destek sunulan bireyin yazma süratinin, kendini yazıya dayalı ifade gücünün, yazma yeteneğinin, vücut lisanı vasıtasıyla ortaya konulan işaretlerin yokluğunun doğurduğu sorunlara, söze dayalı etkileşim ya da sözelleştirmeye yer verilmemesi hasebiyle söz temelli diyalog noksanlığının sebep teşkil edebileceği problemlere dair tedbir yolunun izlenmesi icap eder (akt. Zeren ve Bulut, 2018).
Erdem ve diğerleri (2020) çalışmasında çevrimiçi terapi periyodunda gözetilmesi gereken etik ilkeler terapistin:
• Milli ve milletler arası etik normlara elverişli davranması,
• Gerekli olduğunda bu konuda tecrübeli olan meslektaşlarından destek alması,
• Çevrimiçi terapi hizmeti için gerekli olan teknik becerilere haiz olması,
• Süpervizörlük görevi üstlenmesi durumunda destek sunan bireyin yanı sıra destek sunulan kişiyi de izlemesi,
• Çevrimiçi terapi sürecinde dil birliğini sağlaması,
• Kültür temelli yaklaşması,
• Başlangıç görüşmesinde topladığı verilere muhakkak kültüre özgü nitelikleri de belirlemeye yarayacak sorular ilave etmesi,
• Destek sunulan birey güvenliğinin sağlanmasına yönelik tedbirler alması,
• Karşılıklı terapideki şekliyle bilgilendirme eksenli formu doldurtması,
• Karşılıklı terapideki biçimiyle terapiye almaması gereken bireyleri çevrimiçi terapi sürecine de katmaması,
• Aciliyet içeren stuasyonlarda yapılabilecekleri planlama yoluna gitmesi,
• Destek sunulan bireyi değerlendirmesi,
• Destek sunulan bireyi nitel ve nicel tekniklerden yararlanmak suretiyle değerlendirme yolunu izlemesi,
• Çevrimiçi terapi sürecinde kullanacağı ölçümleme araçlarının elverişliliği ile geçerlik ve güvenirlikleri hususunu göz önünde bulundurması,
• Ölçümleme aracını uygulamadan evvel destek sunulan bireyin; bedensel, kognitif ve emosyonel durumlarını hesaba katması,
• Çevrimiçi terapi periyodunda ölçümleme yapılacağı vakit destek sunulan bireyi; bilgilendirmesi ve ölçümleme için onay alması,
• Destek sunulan kişi reşit değilse ailesinden onay alması,
• Uygulanan ölçüm araçlarının sonuçlarına ilişkin bireye; geri beslemelerde bulunması şeklinde sıralamıştır (Erdem ve diğerleri, 2020).
Altıntaş ve Gültekin (2005) çalışmasında çevrimiçi terapi yaklaşımı yönelimli terapistlerin gözetmesi icap eden hususları:
• Elverişli, yasal ve etikle ilgili normları tekrar incelemek,
• Şifre sistemiyle ilgili olarak bilgilendirmek,
• Seans verilerinin ne şekilde ve ne zamana değin korunacağı hususunda bilgilendirmek,
• İstenmedik durumlarla ilgili önlemler almak,
• On sekiz yaş altı bireylerin aile izninin icap ettiği durumlarda ebveyn kimliğini onaylatmak,
• Elverişli prosedürler izlemek,
• Bireyin kendisini tanıtım seviyesini göz önünde bulundurmak,
• Bireyi korumak,
• Kişilere bulundukları yerleşkede destek hizmeti alabilecekleri terapistlerin isimlerini vermek,
• Çevrimdışı bulundukları vakitlerde terapistle etkileşim kurma konusunda yapılabilecekleri konuşmak,
• Elverişsiz olduğu düşünülen sorunları açıklamak,
• Teknolojiyle ilgili muhtemel zorlukları izah etmek,
• Vücut dili ile ilgili işaretlerin noksan olmasından doğabilecek kusurlu anlama hususuyla ne şekilde başa çıkabileceklerini ifade etmek olarak bildirmiştir (akt.Altıntaş ve Gültekin, 2005).
7. Terapide Kullanılan Teknikler
Çevrimiçi terapi yaklaşımı temelli terapi periyodunda; bilgi verme, öğretme, psiko-eğitim, soru sorma, bibliyoterapi, sanatsal materyaller kullanma, mesaj, anlık yazışma, mektup, telefon desteği, yansıtma, geri besleme, empatik dinleme biçiminde dizelenebilen tekniklerden istifade edilebilir.
KAYNAKÇA
Altıntaş, E. ve Gültekin, M. (2005). Psikolojik danışma kuramları. Alfa Akademi.
Aygün, İ. (2022). Çevrimiçi bilinçli farkındalık temelli bilişsel terapi uygulamasının algılanan stres ve ruminatif düşünce düzeyi üzerine etkisi. (Yüksek lisans tezi), İstanbul Arel Üniversitesi.
Buyruk Genç, A. (2019). Psikolojik danışmanların etkili psikolojik danışman nitelikleri ile kültüre duyarlı psikolojik danışma yeterlikleri arasındaki ilişkide kültürel zekânın ve bilişsel esnekliğin aracı rolü. (Doktora tezi), Yıldız Teknik Üniversitesi.
Buyruk Genç, A. (2020). “Çevrimiçi danışanı bilgilendirme.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Buyruk Genç, A. ve Zeren, Ş. G. (2020). “Çevrimiçi grup çalışmaları.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Canel, A.N. (2020). “Yapay zeka uygulamaları ve psikolojik danışma.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Damar, E. (2019). Çevrimiçi psikolojik danışmaya yönelik psikolojik danışmanların görüşleri: Nitel bir çalışma. (Yüksek lisans tezi), Akdeniz Üniversitesi.
Demirci, İ. ( 2020). “Çevrimiçi psikolojik danışmada ölçme araçlarının kullanımı ve çevrimiçi veri toplama.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Erdem, A. ve Diğerleri (2020). “ Çevrimiçi psikolojik danışmada etik konular.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Erdem, A. (2020). “Çevrimiçi psikolojik danışmanların yetkinliği.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Erus, S. M. ve Zeren, Ş. G. (2020). “Çevrimiçi psikolojik danışmaya başlarken.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Erus, S.M. (2020). “Çevrimiçi psikolojik danışmada terapötik işbirliği ve danışanın memnuniyeti.” Psikolojik danışmada yeni açılımlar ve çevrimiçi psikolojik danışma: Uygulayıcılar için el kitabı. (ed.Ş.G.Zeren). Pegem Akademi.
Poyrazli, S. ve Can, A. (2020). Çevrimiçi psikolojik danışma: Etik kuralları, COVID-19 süreci öneriler. Okul Psikolojik Danışmanlığı Dergisi, 3 (1).
Tuzgöl, K. (2020). Çevrimiçi psikoterapi ve danışmanlıkta etik. Türkiye Bütüncül Psikoterapi Dergisi, 3 (6).
Zeren. Ş. G. (2015). Yüz yüze ve çevrimiçi psikolojik danışma: Danışanların sorunları ve memnuniyetleri. Eğitim ve Bilim, 40 (182).
Zeren, Ş. G. ve Bulut, E. (2018). Çevrimiçi psikolojik danışmada etik ve standartlar: Bir model önerisi. Türk Psikolojik Danışma ve Rehberlik Dergisi, 8 (49).