Kutsal ile Psikoz Arasındaki İnce Çizgi: Kudüs Sendromu

Kutsal ile Psikoz Arasındaki İnce Çizgi: Kudüs Sendromu

Arş. Gör. Görkem Sayar^a, Prof. Dr. Gülbahar Baştuğ^b

^.

^a Psikolog, Nişantaşı Üniversitesi Psikoloji Bölümü

^bKlinik Psikolog, Ankara Üniversitesi Sağlık Hizmetleri MYO

^.

Kudüs tarih boyunca sadece imparatorlukların değil, inançların da savaş alanı olmuştur. Kudüs'ün önemi insanlık tarihinde tek tanrılı üç din tarafından kutsal şehir olarak atfedilen tek şehir olmasında yatmaktadır. Hz. Süleyman’ın kutsal mabedini inşa ettiği, Hz. İsa’nın doğup yaşadığı, Hz. Muhammed’in Miraç yolculuğunu yaptığı ve daha birçok peygamberin hayatını geçirdiği Kudüs ve çevresi Yahudiler, Hıristiyanlar ve Müslümanlar için kutsal kabul edilir.

.

Her yıl şehre akın eden milyonlarca turist arasından sadece birkaçı için Kudüs’te deneyimlenen manevi yoğunluk yalnızca spiritüel bir "ziyaret" olmaktan çıkmakta ve akut bir klinik tabloya dönüşmektedir. Psikoloji alanyazınında "Kudüs Sendromu" (Jerusalem Syndrome) olarak tanımlanan bu fenomen şehri ziyaret eden turistlerin daha önce bilinen bir psikiyatrik geçmişleri olmasa dahi aniden dini temalı obsesif fikirler, sanrılar ve psikotik semptomlar geliştirmesidir. Peki bir şehri bu kadar güçlü kılan ve insan zihnini böylesine etkileyen dinamik nedir? Bu durum sadece aşırı dindarlığın bir tezahürü mü, yoksa mekanın psikopatolojisi üzerine benzersiz bir örnek mi? Bu yazıda kutsal ile psikoz arasındaki o ince çizgide yürüyenlerin hikayesine ve sendromun klinik arka planına bakmaya çalışacağız.

.

1980 yılından itibaren Kudüs’ü ziyaret eden turistlerde psikotik atakların başladığı ve bu sebeple Kudüs’te bulunan Kfar Shaul Ruh Sağlığı Merkezi’ne başvuru yapıldığı belirlenmiştir (Bar-El ve ark., 1991). 1980-1993 yılları arasında toplamda 1200 turistin psikoz semptomları ile hastaneye başvurduğu, bunlardan 470’inin hastaneye yatışının yapıldığı bildirilmiştir (Bar-El ve ark., 1991). Yılda ortalama 100 turistin psikotik semptomlar göstermeye başlamaları nedeniyle hastaneye başvurduğu ve yaklaşık 40’ının hastaneye yatışının yapıldığı belirtilmiştir (Bar-El ve ark., 2000). Kudüs Sendromu DSM-5’te ya da ICD-11’de tanımlanan bir bozukluk değildir; dolayısıyla hastaneye yatışı yapılan bireylere Kudüs Sendromu yerine “akut ve geçici psikotik bozukluk” tanısı konmuştur (Bar-El ve ark., 2000). Klinik deneyimlere dayanarak Kudüs Sendromu’nun üç ana tipi olduğu belirlenmiştir.

.

Tip I (Önceden Tanı Alanlar): Bu bireyler Kudüs’ü ziyaretleri öncesinde halihazırda psikotik bozukluk tanısına sahiptir. Bu bireylerin genellikle Kudüs’ü yalnız ziyaret ettikleri ve “dini bir görevi tamamlama” amacıyla buraya geldikleri belirtilmiştir. Tip I hastaları dört farklı alt kategoride sınıflandırılmıştır (Bar-El ve ark., 2000):

.

1. Eski ve Yeni Ahit’te yer alan karakterlerle psikotik özdeşleşme: Genellikle Yahudi turistler Eski Ahit’te yer alan kişiler ile özdeşleşirken Hıristiyan turistler Yeni Ahit’tekilerle özdeşleşmektedir. Bu bireyler kutsal kitaplardaki karakterlerden biri olduklarına yönelik sanrılara sahiptir.
2. Dini ya da politik bir fikirle psikotik özdeşleşme: Bu bireyler benimsedikleri dini ya da politik fikri harekete geçirmek için Kudüs’e gelmektedir. Örneğin, Güney Amerikalı Protestan bir hasta Kudüs’te bulunan kutsal İslam eserlerini yok ederek Deccal’i ortaya çıkarma amacıyla bu şehre geldiğini bildirmiştir (Bar-El ve ark., 2000).

.

iii. Sağlığa ve iyileşmeye yönelik büyülü düşünceler: Bu hastalar Kudüs’te şifa bulacaklarına yönelik sanrılara sahiptir ve ana motivasyonları iyileşmektir. İlginç bir şekilde, psikoz başlangıcı nedeniyle yazarlığı bırakan ünlü Rus edebiyatçı Gogol da şifa bulmak ve yeniden yazmaya başlamak için 1848’te Kudüs’e gelmiştir (Thesherpa, 2021).

.

1. Aile sorunları: Bu bireyler aile ile ilişkili sanrıları nedeniyle Kudüs’e gelmiştir, ancak sanrılarının Kudüs ile bağlantısı açık değildir (Bar-El ve ark., 2000).

.

Tip II (Kültürel/İdiosenkratik Takıntılar): Bu bireyler daha önce herhangi bir psikotik bozukluk tanısı almamış fakat geçmişte birtakım fikirlere yönelik obsesyon geliştirmiştir. Bu tip Kudüs Sendromu bireysel olarak görülebildiği gibi grup halinde de görülebilmektedir. Hz. İsa’nın dirilmesine yol açmak için Kudüs’e gelen ve bu amaca yönelik çeşitli ritüelleri gerçekleştiren gruplar buna örnektir (Bar-El ve ark., 2000).

.

Tip III (Gerçek Kudüs Sendromu): Daha önce hiçbir psikiyatrik geçmişi olmayan bireyler şehre geldikten sonra aniden psikotik bir atak geçirmektedir. 1980-1993 arasında toplam 42 hastanın Tip III tanı kriterlerini karşıladığı bildirilmiştir (Bar-El ve ark., 2000). Bu kriterler şunlardır:

.

1. Bireyin daha önce hiçbir psikiyatrik bozukluk geçmişi yoktur.
2. Birey Kudüs’e tamamen turistik amaçlarla gelmiştir, Tip I ve Tip II’de olduğu gibi “özel görev” ya da “spesifik bir amaç” ile gelmemiştir.

.

iii. Birey Kudüs’e geldiği andan itibaren akut psikotik belirtiler göstermeye başlamıştır.

.

Tip III’e sahip olan hastalar 7 klinik özellik göstermektedir (Bar-El ve ark., 2000):

.

1. Anksiyete, gerginlik, ajitasyon
2. Beraber olunan gruptan (turist grubu, aile, arkadaşlar vb.) tamamen ayrılıp Kudüs’ü tek başına gezme isteği
3. Temiz olmaya ve sürekli duş almaya yönelik takıntılar, kompulsif tırnak kesme ritüelleri
4. Ayak bileğine kadar bembeyaz kıyafetler giyme (örn. beyaz çarşaf)
5. Bağırarak İncil, Tevrat ya da Kur’an’dan pasajlar okuma, ilahiler söyleyerek dolaşma
6. Kudüs’ün kutsal yerlerinden birine doğru törensel yürüyüş yapma
7. Kutsal bir yerde vaaz verme (vaaz genellikle çok karmaşıktır ve gerçekçi değildir)

.

Hastalığın Seyri ve Tedavisi:

.

Tip III kategorisindeki bireylerin genellikle görsel ya da işitsel halüsinasyonlar yaşamadıkları ve kendilik farkındalıklarını korudukları belirtilmiştir (Bar-El ve ark., 2000). Bu hastaların psikotik semptomları çoğunlukla sanrılarla sınırlıdır. Söz konusu sanrılara 'seçilmiş kişi olma', 'Mesih olma', 'Hz. İsa’nın havarilerinden biri olma' ya da 'insanlığa önemli bir mesaj taşıma' inancı örnek gösterilebilir (Bar-El ve ark., 2000).

.

Tip III hastaları, yukarıda da belirtildiği üzere, “akut geçici psikotik bozukluk” tanısı almakta ve semptomların azalması için genellikle küçük dozda sakinleştiriciler ve/veya uyku ilaçları reçete edilmektedir. Bireyin Kudüs’ten ayrılmasını takip eden 5-7 gün içerisinde psikotik semptomlarının ortadan kaybolduğu bildirilmiştir (Bar-El ve ark., 2000). Hastalar psikotik atak sırasında yaptıklarını hatırlamış ancak bu deneyimleri “uyuşturucu etkisindeymiş gibi” olarak nitelendirmişlerdir (Bar-El ve ark., 2000).

.

Kutsal mekanlarla ilişkili histerik ve/veya psikotik tepkilerin yalnızca Kudüs’e özgü olmadığı da bildirilmiştir. Her ne kadar sendromun ismi Kudüs Sendromu olsa da Hindistan’daki Budist tapınakları ve Mekke gibi kutsal yerlerde de benzer akut psikotik ataklar bildirilmiştir (Khan ve ark., 2016).

.

Kudüs Sendromu psikoloji alanyazınında nadir görülen bir bozukluk olarak yer alsa da aslında insan psikolojisinin "mekan" ve "inanç" ile kurduğu ilişkinin en çarpıcı örneklerinden biridir. Kudüs’teki Kfar Shaul Hastanesi’ndeki kayıtların ve uzmanların gözlemlerinin gösterdiği üzere, bu durum genellikle kalıcı bir akıl hastalığı değil, mekanın tetiklediği geçici bir krizdir. Tedavinin en etkili yolunun kişiyi Kudüs’ten fiziksel olarak uzaklaştırmak olması da bu tezi doğrular.

.

Belki de Kudüs Sendromu insanın anlam arayışının zihnin taşıma kapasitesini aştığı o kırılma noktasıdır. Şehir yerinde durdukça onun çağrısına kapılan ziyaretçiler olmaya devam edecektir; çünkü bazı şehirler sadece haritalarda değil, zihinlerde de hüküm sürer.

.

Kaynaklar

Bar-El, Y., Durst, R., Katz, G., Zislin, J., Strauss, Z., & Knobler, H. Y. (2000). Jerusalem syndrome. The British Journal of Psychiatry, 176(1), 86–90. https://doi.org/10.1192/bjp.176.1.86

Bar-El, I., Witztum, E., Kalian, M., & Brom, D. (1991). Psychiatric hospitalization of tourists in Jerusalem. Comprehensive Psychiatry, 32(3), 238–244. https://doi.org/10.1016/0010-440x(91)90044-d

Khan, S., Chauhan, V., Timothy, A., Kalpana, S., & Khanam, S. (2016). Mental health in mass gatherings. Industrial Psychiatry Journal, 25(2), 216. https://doi.org/10.4103/ipj.ipj_15_17

Thesherpa. (2021, January 5). Gogol and Jerusalem Syndrome. Language Sherpa. https://thelanguagesherpa.com/gogol-jerusalem-syndrome/