YAPAY ZEKÂ ÇAĞI

Dördüncü Çağ: Akıllı Robotlar, Bilinçli Bilgisayarlar ve İnsanın Geleceği[1]

(Kitap Değerlendirme)

.

GİRİŞ

Byron Reese “Yapay Zeka Çağı” adlı eserinde insanlığın geçirdiği dört temel evreyi (Dil ve Ateş, Tarım ve Şehir, Yazı ve Tekerlek, Robotlar ve Yapay Zeka) disiplinler arası bir yaklaşımla incelemektedir. Beş kısımdan oluşan eser, bilişsel ve toplumsal dönüşümleri ele alarak geleceğe dönük felsefi ve teknolojik kestirimlerde bulunur. Eser, bilim kurgu unsurları ile tarihsel analizi harmanlarken toplumsal değişim süreçlerinde felsefeye düşen sorumlulukları vurgular.

.

1.BUGÜNE UZANAN UZUN, ZORLU YOLCULUK

Tarihsel süreçte insanlığın temel duygusal ve güdüsel tepkileri korunmuş; Reese’in ifadesiyle “İnsanın doğasının değişmediğini” gösteren bilme ve ilerleme arzusu varlığını sürdürmüştür. Yazar, tarihsel gelişimi dört ana çağa ayırır:

.

• İlk Çağ: Dil ve Ateş

Yaklaşık 10.000 yıl önce denetim altına alınan ateş, “ilk çok işlevli teknoloji” olarak barınma ve beslenmede dönüm noktası olmuştur. Pişirme eylemi besin emilimini kolaylaştırmış, Reese’in vurguladığı üzere “enerjinin beyinlerimizin gelişimine” doğrudan katkı sağlamasını tetiklemiştir. İkinci temel unsur olan “dil teknolojisini” geliştiren insan, bilgiyi kodlayarak iş birliğini olanaklı kılmıştır. Reese, “Dilin bize başka bir hediyesi ise öyküler olmuştur.” diyerek yazılı öncesi dönemde öykülerin hayal gücünü ve sözlü geleneği biçimlendirdiğini belirtir.

.

• İkinci Cağ: Tarım ve Şehirler

“Tarım Teknolojisi”, Çatalhöyük ve Eriha gibi şehirlerin ve yerleşik yaşamın doğuşunu sağlamıştır. Bu dönemde “iş bölümü” ve uzmanlaşma ekonomik büyümeyi getirirken, “özel mülkiyet” kavramının ortaya çıkışı sosyo-ekonomik eşitliği sonlandırmış, kölelik düzenine yol açmıştır. Reese, köleliği bir “etik sorun” olarak konumlandırır. Yöneten-yönetilen ayrımıyla “aristokrasi ve kraliyet” biçimlenmiş, özgürlük kayıpları yaşanmış ve sistemik olarak “gelecek fikrinin icadı” gerçekleşmiştir.

.

• Üçüncü Çağ: Yazı ve Tekerlek

Yaklaşık 5.000 yıl önce Sümer’de yazının icadı, bilginin birikimsel olarak korunmasını ve aktarılmasını sağlamıştır. Mülkiyet kayıtlarıyla başlayan kullanım; yasal, idari ve dini metinlere genişlemiştir. Tekerlek, yazı ve para unsurlarının eş zamanlı birleşimi, Mezopotamya ve Mısır gibi ilk “ulus devlet ve imparatorluk” yapılarını ortaya çıkarmıştır. Bu dönemdeki gelişmeler evrimsel nitelikte olup dördüncü çağın zeminini hazırlamıştır.

.

• Dördüncü Çağ: Robotlar ve Yapay Zekâ

Bilimsel yöntemin (Bacon) matbaayla yaygınlaşması, bilgi üretim maliyetini düşürmüş ve teknolojik ivmeyi artırmıştır. 20. yüzyılda Gordon Moore’un “entegre bir devrede, transistorların yaklaşık iki yılda bir iki katına çıktığını” gözlemlemesi, donanımsal gelişimi açıklarken; Alan Turing (“Turing Makinesi”), John von Neumann (“von Neumann mimarisi”) ve Claude Shannon’ın teorik katkıları modern bilgisayar mimarisini kurmuştur. Tim Berners-Lee’nin “HTTP” protokolü ise ağ iletişimini sağlamıştır.

.

Üç Büyük Soru:

Dördüncü çağa girerken felsefi boyutta yanıt aranan temel sorular şunlardır: “Evrenin bileşeni nedir?”, “Biz neyiz?”, “Benliğimiz nedir?”

.

2-SINIRLI YAPAY ZEKÂ VE ROBOTLAR

.

1955’te John McCarthy tarafından kavramsallaştırılan “yapay zekâ”, kuramsal olarak “makinelerini insanların çözebildiği türde problemleri çözmesi ve kendilerini iyileştirmeleri” ilkesine dayanır. Günümüzde geçerli olan yapı “çevresinde öğrenen bir teknoloji” olarak tanımlanan “zayıf yapay zekâ” ya da “sınırlı yapay zekâ”dır. Sınırlı yapay zekânın robotikle birleşimi, algısal görme, doğaçlama eksikliği, konumlandırma, enerji ve dokunma/ algılama gibi teknik engellerle karşılaşmaktadır. Reese, otomasyonun istihdama etkisini inceleyerek “robotların mesleklerimizi elimizden alacak mı?” sorusu ekseninde üç olasılık sunar: Mesleklerin tümünün devri, bir kısmının devri veya hiçbirinin devredilememesi. Yaratıcılık, soyut düşünme, restorasyon veya ruhsal rehberlik gerektiren işlerin otomasyona dirençli olduğu vurgulanır. Süreç, “gelir eşitsizliği, sosyal çalkantı ve evrensel temel gelir” gibi tartışmaları tetiklerken; askeri alanda “...otonom öldürme kararları verebilen silahlar yapmalı mıyız?” normatif sorusunu öne çıkarır.

.

3-GENEL YAPAY ZEKÂ

.

İnsan beyninin yaklaşık 100 milyar nöronlu ve 20 watt tüketimli yapısını modellemeyi hedefleyen Yapay Genel Zekâ (YGJ) tartışmalarında “Benlik nedir?” sorusuna üç yanıt verilir: Zihnin beynin bir işlevi olması, benliğin türev bir özellik olması veya benliğin ruh olması. Mekanik zihin anlayışını savunanlar YGJ'yi mümkün görürken, karşıt görüşler “Çin Odası” düşünce deneyine dayanır. Risk boyutu bağlamında Bill Gates ve Elon Musk gibi isimler yapay zekâyı bir tehdit olarak değerlendirirken, Steve Wozniak sistemin “beynimizden 100 kat daha iyiyse” fayda sağlayacağını savunur. Reese, YGJ riskini %10 olarak oranlarken, geliştirilme sürecinde “etik davranan bir yapay genel zekânın nasıl geliştirileceği” ilkesinin önemini vurgular.

.

4-BİLGİSAYAR BİLİNCİ

.

Reese, duyarlılığı “duyumsama” kapasitesi olarak tanımlar ve deneyim sahibi olmanın bilincin ön koşulu olduğunu ifade eder. Bilinci “sen” olmak biçiminde kavramsallaştıran yazar, “Özgür irade nereden gelir?”, “Bilgisayarlar özgür iradeye sahip olacak mı?” sorularını tartışır.

.

Makinelerin bilinç kazanma olasılığına dair sekiz teorik çerçeve sunulmaktadır:

.

• Zayıf ortaya çıkma
• Güçlü ortaya çıkma
• Maddenin fiziksel özelliği
• Kuantum fenomeni
• Bilinç temel niteliğindedir
• Bilinç evrenseldir
• Beynin bir numarası
• Ruhani bir şey

.

Zihinsel süreçlerin makineye aktarımı için “bilgisayarların insan düşüncesini okuması”, “bir bilgisayar bir düşünceyi beyne yazabilmesi” ve “bir bilgisayar bu iki şeyi hızla yapabilmelidir.” koşullarının sağlanması gerektiği belirtilir.

.

5-BUNDAN SONRAKİ YOL

.

Dördüncü çağ teknolojik ilerleme sağlasa da “kıskançlık, nefret, ırkçılık” gibi yapısal sorunlar varlığını sürdürmektedir. Teknolojik gelişmelerin açlık, yoksulluk ve salgın hastalıkları giderme potansiyeli yüksektir. Reese, “enerji dünyada en çok bulunan şey” tespitiyle temiz enerji dönüşümüne dikkat çeker; küreselleşme ve demokratikleşme süreçlerinin savaşların maliyetini artırarak çatışmaları azaltacağını öngörür. İnternet kullanım verileri üzerinden yapılan analizde insanlığın bağ kurma, yaratıcılık ve gerçeği arama güdüleri öne çıkmaktadır. Beşinci Çağ, teknolojinin insan bilinci ve sağlığıyla entegre olduğu, bolluk ve imkânların egemen olduğu bir evre olarak öngörülmektedir.

.

[1] Reese, Byron. Yapay Zekâ Çağı: Dördüncü Çağ: Akıllı Robotlar, Bilinçli Bilgisayarlar ve İnsanın Geleceği. Çeviren: Mihriban Doğan. İstanbul: Say Yayınları, 2019.