Üniversite özerkliğinin tanımlanmasında çeşitli ölçütler kullanılmaktadır. Bu ölçütler temelde üniversitenin üstlendiği görevlerle doğrudan ve dolaylı olarak ilişkilidir. OECD üniversite özerkliğini 8 ölçütle tanımlamaktadır (YÖK, 2007): (i) Gayrimenkul ve diğer donanımların mülkiyetine sahip olabilmek, (ii) Borçlanmak için fon oluşturabilmek, (iii) Oluşturulan kaynakları, kendi amaçlarını gerçekleştirmek için bağımsız harcayabilmek, (iv) Akademik programları ve ders içeriklerini belirleyebilmek, (v) Akademik personelin işe alınması ve işten çıkarılmasına karar verebilmek, (vi) Çalışanların ücretlerini belirleyebilmek, (vii) Öğrenci kontenjanlarını belirleyebilmek, (viii) Öğrenci harçlarını belirleyebilmek. Üniversite özerkliğini tanımlayan bu sekiz ölçütten beşi mali, ikisi akademik ve biri ise yönetsel özerklikle ilgili olduğundan üniversite özerkliği büyük ölçüde mali özerklikle ilişkilidir. Erdem’e (2013) göre üniversitenin üstlendiği görevleri en iyi bir biçimde yerine getirebilmesi için “mali”, “akademik” ve “yönetsel” açıdan özerk bir yapıya sahip olması gerekmektedir.

Mali özerklik, özerk kuruluşlar için anayasa ve kanunlarla tanınmış ve verilen yetkiler çerçevesinde de sınırlandırılmıştır. Mali özerklikle ilgili çeşitli tanımlamalar yapılmıştır. Aktan’a (2009) göre mali özerklik “kurumun kendi kaynaklarını ve harcamalarını yönetmesi”dir. Türkoğlu’na (2013) göre mali özerklik “özerk kuruluşların ayrı mal varlığına ve gelir kaynaklarına sahip olabilmesi, kanunların öngördüğü esaslar dairesinde kendi organlarının kararlarına dayanarak harcama yapabilmesi”dir. Mali özerklikle ilgili tanımlamalarda kurumun mali kaynaklarını yönetebilmesi ve yeni kaynak(lar) oluşturabilmesi vurgulanmaktadır. Aktan’a (2009) göre mali özerklik kendi bütçesini hazırlama, kendi mali kaynaklarını oluşturabilme ve kullanma olmak üzere üç boyutludur.

Üniversitenin mali özerkliği, mali kaynaklarını yönetebilmesi ve yeni mali kaynaklar oluşturabilmesidir. Üniversitenin mali özerkliğiyle ilgili çeşitli tanımlamalar yapılmıştır. Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK)’na (2007) göre üniversitenin mali özerkliği “üniversitenin gelir oluşturabilmesi, gelir ve varlıklarını kendi amaçlarına göre kullanabilmesi, esnek bütçeye sahip olabilmesi”dir. Aktan’a (2009) göre üniversitenin mali özerkliği “üniversitenin kendi yönetimi altındaki mali kaynaklar üzerinde tasarruf yetkisinin olması”dır. Üniversitenin mali özerkliğiyle ilgili tanımlamalarda bütçesini hazırlaması ve yönetmesi vurgulanmaktadır.

Üniversitelerin mali kaynakları genel bütçeden aldığı pay, bağışlar, döner sermaye işletmelerinden elde edilen gelir, teknoparklardan elde edilen gelir ve üniversite-sanayi iş birliğinden elde edilen gelirdir. Üniversiteler, mali kaynakların gerek tahsisi gerekse de kullanımı açısından yasal süreçlere ve bürokratik işlemlere bağlıdır. Bu anlamda üniversitelerin mali özerkliği sınırlıdır. Yüksek Öğretim Kurumu (YÖK), üniversitelerin mali özerkliğinin artırılmasıyla ilgili çeşitli uygulamaları, projeleri geliştirmekte ve uygulamaktadır.

Prof. Dr. Ali Rıza ERDEM, Pamukkale Üniversitesi, Eğitim Fakültesi

Kaynaklar

• Aktan, C. C. (2009). Yükseköğretimde değişim: Global trendler ve yeni paradigmalar. Organizasyon ve Yönetim Bilimleri Dergisi, 1(2), 39-97.
• Erdem, A. R. (2013). Üniversite özerkliği: Mali, akademik ve yönetsel açıdan yaklaşım. Yükseköğretim ve Bilim Dergisi, 3(2), 97-107. https://doi.org/10.5961/jhes.2013.064.
• Türkoğlu, İ. (2013). Yerel yönetimlerin mali özerkliği. Dicle Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, 17-18(26-27- 28-29), 41-70.
• YÖK (2007). Türkiye’nin yükseköğretim stratejisi. Ankara: Yükseköğretim Kurulu Yayınları.

Yorumlar (0)