Üniversite Özerkliği

Prof. Dr. Ali Rıza ERDEM

Pamukkale Üniversitesi, Eğitim Fakültesi

“Devlet, üniversitenin görevlerini devlet için yapmadığını ve yapmaması gerektiğini,

üniversiteye müdahale ettiği her yerde engellediğini her zaman hatırlamalıdır.”

Wilhelm von Humboldt

Özerklik, belli kurallar çerçevesinde kendi iradesiyle karar alabilme, yönetebilme, eyleme geçebilme eylemlerini kapsayan bir terimdir. Latince “autonomos” sözcüğünden gelmekte olup “kendi kanunlarını yapma ve uygulama” anlamındadır (Mele, 2001). Özerklikle ilgili çeşitli tanımlamalar yapılmıştır. Malch’a göre özerklik “kendi kendini yönetme yetkisi ve hakkı”dır (Hirsch, 1998). Türk Dil Kurumuna göre özerklik “bir topluluğun, bir kuruluşun kendi kendini yönetme hakkı ve kendi uyacağı yasayı kendisinin koyması”dır (20.02.2023). Özerklikle ilgili tanımlamalarda karar alma ve uygulama serbestliği vurgulanmaktadır.

Üniversitenin üstlendiği eğitim-öğretim, bilimsel araştırma ve topluma hizmet görevlerini tam anlamıyla yerine getirebilmesinin ön şartı üniversite özerkliğine sahip olmasıdır. Üniversite özerkliği, üniversitenin egemen güç(ler), marjinal gruplar veya düşünceler, merkezi belirlemelere karşı kurumsal anlamda kendi kararlarını alabilme ve uygulayabilme serbestisi ve imkânı sağlamaktadır. Aynı zamanda üniversite özerkliği akademik özgürlüğün gerçekleştirilebilmesinin de bir gereğidir. Üniversite özerkliği, akademik özgürlükle bir elmanın iki yarısı gibidir. Diğer bir deyişle üniversite özerkliğiyle akademik özgürlük birbirini tamamlamaktadır. Üniversite özerkliği olmadan akademik özgürlük, akademik özgürlük olmadan üniversite özerkliği düşünülemez.

Üniversite özerkliği, üniversitenin üstlendiği görevleri yerine getirebilmesi açısından olmazsa olmazdır. Üniversite özerkliğiyle ilgili çeşitli tanımlamalar yapılmıştır. Yüksek Öğretim Kurumlarının Özerkliği ve Akademik Özgürlük Üzerine Lima Bildirgesi’ne (1988) göre üniversite özerkliği “yüksek öğretim kurumlarının iç işleyişlerine, mali işlerine ve yönetimlerine ilişkin kararlar almada, eğitim-araştırma ve diğer ilgili faaliyetlerde, kendi politikalarını oluşturmada devlet ve toplumun tüm diğer güçleri karşısındaki bağımsızlıkları”dır. Neave ve Van Vught’a (1994) göre üniversite özerkliği “üniversitenin herhangi bir dış kontrol olmadan kendi kendini yönetebilmesi”dir. Gürüz’e (2001) göre üniversite özerkliği “üniversitenin ihtiyacı olan mali kaynakları sağlayan toplumun üniversite üzerindeki hesap sorma ve denetim hakkı ile bilimsel araştırma ve eğitim – öğretim faaliyetlerinin gerektirdiği hoşgörü ve özgürlük ortamı arasındaki ince ve hassas bir denge”dir. Chiang’a (2004) göre üniversite özerkliği “üniversitenin kendi sorunları üzerinde sahip olduğu karar alma gücü”dür. Ekundayo ve Adedokun’a (2009) göre üniversite özerkliği “üniversite politikalarının ve programlarının oluşturulması ve uygulanmasında, akademik ve akademik topluluğun etkin katılımıyla ilgili konularda üniversitenin dış denetimden bağımsızlığı”dır. Üniversite özerkliğiyle ilgili tanımlamalarda baskı gruplarına ve güçlerine karşı üniversitenin bağımsızlığı vurgulanmaktadır.

Üniversite özerkliği, üniversitenin üstlendiği görevleri tam olarak yerine getirebilmesi için kurumsal anlamda sahip olması gereken ve olmazsa olmaz olarak kabul edilen özgürlükleri içermektedir. Ordorika’ya (2003) göre üniversite özerkliği üniversite yaşamı için kapsamlı bir dizi temel karar verme özgürlüklerini içermektedir. Üniversite özerkliği, temelde üniversitenin üstlendiği görevlerin yerine getirilmesi için olmazsa olmaz kabul edilen, üniversitede görev yapan herkesi ilgilendiren, birbiriyle ilişkili kurumsal özgürlükleri içermektedir.

Kaynaklar

Chiang, L. C. (2004). The relationship between university autonomy and funding in England and Taiwan. Higher

Education, 48, 189–212.

Ekundayo, H. T. ve Adedokun, M. O. (2009). The unresolved ıssue of university autonomy and academic freedom

in Nigerian universities. Humanity & Social Sciences Journal 4(1), 61-67.

Gürüz, K. (2001). Dünyada ve Türkiye’de yükseköğretim: Tarihçe ve bugünkü sevk ve idare sistemleri. Ankara:

ÖSYM Yayınları.

Hirsch, E. E. (1998). Dünya üniversiteleri ve Türkiye’de üniversitelerin gelişmesi. 2. Baskı, Cilt:1, Ankara: Ankara

Üniversitesi Yayınları.

Mele, A. R. (2001). Autonomous agents: From self control to autonomy. New York: Oxford University Pres.

Neave, G. ve Van Vught, F. A. (1994). Government and higher education in developing nations: A conceptual

framework. Guy Neave and Frans A. Van Vught. In Government and higher education relationship across three continents: The wind of change (pp. 1–21), IAU: Emerald Group Publishing.

Ordorika, I. (2003). The limits of university autonomy: Power and politics at the Universidad Nacional Autónoma

de México. Higher Education, 46, 361–388.

TDK Özerklik. https://sozluk.gov.tr/ Erişim tarihi: 20.02.2023.

Yüksek öğretim kurumlarının özerkliği ve akademik özgürlük üzerine Lima bildirgesi, 6-10 Eylül 1988.

https://hukukbook.com/yuksek-ogretim-kurumlarinin-ozerkligi-ve-akademik-ozgurluk-uzerine-lima-bildirgesi/ Erişim Tarihi: 20.01.2023.

Yorumlar (0)